ابلیس تنزیلی در نگاه تأویلی
نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
doi
چکیده
موضوع ابلیس و نقش آن در دستگاه آفرینش، از جمله موضوعات مهم دینی و قرآنی است که در متون عرفانی فارسی نیز انعکاس وسیع دارد. اما نکته مهم در این امر، تعارض به ظاهر آشکاری است که در این دو نگاه متفاوت به ابلیس به چشم میخورد؛ در حالی که در وحی تنزیلی- قرآنی از ابلیس به عنوان موجودی مطرود و رانده شده از رحمت خدا یاد میشود؛ در نگاه تأویلی- عرفانی وی مورد تقدیس برخی از بزرگان قرار میگیرد و به شدت از او و عملکردش دفاع میشود و حتی اسوه توحید نامیده میشود. مقاله حاضر به روش کتابخانهای نگاشته شده است و با تبیین مبانی اندیشه تنزیلی- قرآنی و تأویلی- عرفانی درباره ابلیس به فلسفه آفرینش ابلیس بر اساس این دو دیدگاه پرداخته است. پژوهش حاضر دلیل آفرینش ابلیس را از دیدگاه تنزیلی و قرآنی، مواردی چون خلقت ابلیس به منزله بازتاب صفات جلالیه خداوند، لزوم وجود شر در عالم و عاملی برای تکامل آن، وسیلهای برای محک و آزمایش انسان و عامل بروز عقل و اراده و اختیار دانسته است. اما از نگاه تأویلی عرفانی، دلایل آفرینش ابلیس را مطابق اندیشههای عرفا و گنوسیست های مسلمان، مواردی مانند تبیین درست از حقیقت توحید، تفسیر واقعی از فلسفه آفرینش و جهان خلقت و بیان حقیقت عشق عارفانه دانسته است و در نهایت به این نتیجه دست یافته که علیرغم دو نگاه متفاوت، وجود ابلیس جز خیر برای دستگاه بشریت نیست.
