جنایت بر منافع اندام های یگانه و دوگانه؛ رویکردی انتقادی به نظریه ارش
نویسندگان
1 سطح چهارم حوزه، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
2 دانشیار گروه فقه و اصول، عضو هيات علمي جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
doi
10.71678/ijrj.2025.967976چکیده
در فقه امامیه، قاعدهای فقهی با عنوان «قاعدهی دیهی اندامهای یگانه و دوگانه» وجود دارد که بر اساس آن، چنانچه جنایتی بر اعضای زوج انسان ـ مانند گوش، دست، پا، چشم و ... ـ وارد شود، در صورت از بین رفتن هر دو عضو، دیه کامل تعیین میگردد، و اگر تنها یکی از آنها آسیب ببیند، جانی به پرداخت نصف دیه محکوم خواهد شد. همچنین، جنایت بر هر عضو یکتایی ـ مانند بینی، زبان و ... ـ مستوجب پرداخت دیه کامل است. اگرچه این قاعده در خصوص اندامهای ظاهری کاربرد گستردهای دارد، بسیاری از فقها در گذشته از تعمیم آن به منافع اعضا امتناع میورزیدند؛ ازاینرو، غالباً برای جنایات وارد شده بر منافع اعضا، «ارش» در نظر گرفته میشد. اما امروزه با رویکردی نو به این قاعده، میتوان دامنهی شمول آن را توسعه داد، بهگونهای که علاوه بر اندامهای ظاهری، اندامهای درونی و حتی منافع اعضا را نیز دربرگیرد. این توسعه، افزون بر اثبات پویایی فقه شیعه، زمینهساز تعیین دیهی مقدر برای منافع اعضا خواهد بود و در نتیجه، بسیاری از دعاوی با سهولت بیشتری به سرانجام خواهند رسید. قاعدهی دیهی اندامهای یگانه و دوگانه، در صورت اثبات شمول آن نسبت به منافع اعضا، میتواند از مهمترین ابزارهای فقهی در استیفای حقوق جانی و مجنیعلیه به شمار آید. مقالهی حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی سامان یافته است، پس از تبیین و ارزیابی آرا و ادلهی موافقان و مخالفان جریان این قاعده نسبت به منافع اعضا، رویکرد مخالفان را به نقد علمی کشیده و در نهایت، شمول این قاعده نسبت به منافع اعضا را به اثبات میرساند.
