تحلیل کنش معطوف به قدرت رهبران طریقت صفوی
نویسندگان
1 دکتری جامعهشناسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
doi
چکیده
ماکس وبر در نوعشناسی دینی خود دو نوع مثالی اصلی و عمده را ارائه میکند: ریاضتکشی فعالانه یا زهد دروندنیایی که مصداق اصلیاش پیروان مذهب پروتستاناند و عرفان مراقبهای یا عرفان دنیاگریز که مصداق اصلیاش پیروان ادیان شرق آسیا و صوفیه هستند. وبر جهتگیریهای دنیوی مصادیق این دو نوع مثالی را در مسیر کسب رستگاری به ترتیب، فعالانه و منفعلانه در نظر میگیرد. دیدگاه وبر نسبت به دنیاگریز بودن و انفعال صوفیه در امور دنیوی در حالی است که وقتی با استفاده از روش پژوهش اسنادی و بررسی متون تاریخی مرتبط، واقعیات تاریخی حیات دنیوی و اقدامات اجتماعی و سیاسی بزرگان خاندان صفوی در مسیر کسب قدرت و تشکیل حکومت بررسی میشود، وضعیتی ناهمخوان با دیدگاه وبر آشکار میگردد که مسئله نوشتار حاضر نیز از همین ناهمخوانی میان معرفت علمی و واقعیت تاریخی سرچشمه گرفته است. بنابراین، پرسش اصلی پژوهش این است که آیا مطابق نظر وبر میتوان تصوف و بزرگان صوفیه را در نوع مثالی عرفان دنیاگریز جای داد؟ یافتهها نشان میدهند که مرشدان طریقت صفوی که دارای مقامات معنوی بودهاند، در امور دنیوی، اجتماعی و سیاسی نیز نقشآفرینی فعالانه داشته و اقدامات فراوانی را انجام دادهاند. در نتیجه، تصوف صوفیان صفوی نهتنها موجب انفعال دنیوی و دنیاگریزی نزد آنان نبوده، بلکه نقش مهمی در تشکیل حکومت مرکزی مقتدر دیرپای صفوی داشته است.
