توسعه اقتصادیِ وابسته و نامتوازن و نقش آمریکا در ایرانِ عصر پهلوی دوم
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه تاریخ ،واحد بجنورد،دانشگاه آزاد اسلامی ،بجنورد،ایران.
2 گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی،واحد بجنورد،بجنورد، ایران
doi
چکیده
توسعه اقتصادی ایران در عصر پهلوی دوم در بستری از تحولات داخلی و بینالمللی شکل گرفت که نقش قدرتهای خارجی، بهویژه ایالات متحده آمریکا، در آن تعیینکننده بود. این پژوهش با رویکردی تحلیلی–تاریخی، به بررسی ماهیت توسعه اقتصادی ایران در دوره پهلوی دوم با تأکید بر الگوی «توسعه وابسته و نامتوازن» و نقش آمریکا در جهتدهی به سیاستها، برنامهها و ساختارهای اقتصادی کشور میپردازد. پرسش اصلی تحقیق آن است که سیاستها و مداخلات آمریکا چگونه بر مسیر توسعه اقتصادی ایران در این دوره اثر گذاشت و این توسعه تا چه اندازه واجد ویژگیهای وابستگی و عدم توازن بود. فرضیه پژوهش بر این اساس استوار است که توسعه اقتصادی ایران در عصر پهلوی دوم، بهرغم رشد شاخصهای کمّی و افزایش درآمدهای نفتی، ماهیتی وابسته، نامتوازن و ناپایدار داشت و بیش از آنکه در خدمت تقویت بنیانهای تولید ملی و توسعه درونزا باشد، در راستای منافع راهبردی و اقتصادی ایالات متحده و نظام سرمایهداری جهانی جهتدهی شد. یافتههای تحقیق نشان میدهد که تمرکز بر بخشهای خاصی از اقتصاد، وابستگی شدید به درآمدهای نفتی، تضعیف تولید داخلی، گسترش مصرفگرایی، و پیوند ساختاری اقتصاد ایران با اقتصاد آمریکا، از پیامدهای مستقیم این الگوی توسعه بوده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانهای، اسناد تاریخی و آثار پژوهشی معتبر، نشان میدهد که توسعه اقتصادی عصر پهلوی دوم، اگرچه ظاهری مدرن و پرشتاب داشت، اما به دلیل وابستگی خارجی و عدم توازن ساختاری، زمینهساز بحرانهای اقتصادی و اجتماعی در سالهای پایانی این دوره شد.
