فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اواخر دوره قاجار یکی از مقاطع تعیین‌کننده در تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران است که در آن، الگوهای سنتی حضور زنان به‌تدریج دستخوش دگرگونی شد. در این دوره، «کنش فرهنگی زنان» از چارچوب محدود اندرونی فاصله گرفت و به‌سوی اشکال نوینی از مشارکت آموزشی، نوشتاری و مطبوعاتی در عرصه عمومی حرکت کرد. این مقاله با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با اتکا بر منابع تاریخی، خاطرات و سفرنامه‌ها، اسناد و قوانین آموزشی، و مطبوعات عمومی و زنانه، به بررسی سازوکارهای این گذار فرهنگی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزش دختران مهم‌ترین زیرساخت این تحول بود؛ گسترش سواد، امکان دسترسی زنان به متون مکتوب و ورود آنان به فرآیند تولید متن را فراهم ساخت. نوشتار زنانه، در قالب نامه‌ها، خاطرات، رسائل و مقالات، تجربه زیسته زنان را از سطح خصوصی به سطحی از آگاهی و نقد اجتماعی ارتقا داد. در ادامه این روند، مطبوعات زنانه با ایجاد زبانی مشترک و شبکه‌ای ارتباطی میان زنان، بیداری فرهنگی را از سطح فردی به سطح گفتمان جمعی منتقل کردند. مقاله استدلال می‌کند که «آستانه تجدد» در تجربه زنان اواخر قاجار را باید نه صرفاً به‌عنوان پیامد ورود نهادهای نو، بلکه به‌مثابه فرایندی تدریجی در تحول شیوه‌های خودبیانگری، آگاهی فرهنگی و سازمان‌یابی اجتماعی زنان فهم کرد؛ فرایندی که زمینه‌ساز نقش‌آفرینی گسترده‌تر زنان در تحولات فکری و اجتماعی دوره‌های بعد شد.