بررسی جایگاه قنات قصبه گناباد در نظام قدرت محلی قائنات؛ از حاکمان نیمهمستقل تا ساختار بوروکراتیک قاجار
نویسندگان
1 دانشجوی گروه تاریخ، واحدبجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی، بجنورد، ایران .
2 گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی،واحد بجنورد،بجنورد، ایران
3 گروه تاریخ، واحد بجنورد، دانشگاه آزاد اسلامی، بجنورد، ایران
doi
چکیده
قنات قصبه گناباد بهعنوان یکی از کهنترین و عمیقترین قنوات ایران، نهتنها یک سازه آبی، بلکه زیربنای شکلگیری ساختارهای قدرت محلی در منطقه قائنات بوده است. در شرایط اقلیمی خشک و نیمهبیابانی خراسان جنوبی، که بقای جوامع انسانی به تأمین پایدار آب وابسته است، کنترل قنوات بهویژه قنات قصبه به معنای تسلط بر منابع اقتصادی، کشاورزی و حتی فرهنگی جامعه محسوب میشده است. این مقاله با هدف تبیین نقش قنات قصبه در تحول قدرت محلی و نیز بررسی جایگاه آن در گذار از نظامهای سنتی تا ساختار بوروکراتیک دوره قاجار تدوین شده است.روش تحقیق این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و مبتنی بر مطالعات کتابخانهای، تحلیل اسناد تاریخی (بلاذری، جیهانی، مقدسی، ناصرخسرو و مستوفی)، گزارشهای میدانی، و دادههای باستانشناسی مرتبط با سفالهای اطراف چاههای قنات قصبه. سؤال اصلی مقاله این است که قنات قصبه گناباد چگونه بهعنوان زیرساخت حیاتی آب در منطقه، در شکلگیری و بازتولید قدرت محلی قائنات نقش داشته و چه تحولاتی این نقش را در دوره قاجار دستخوش تغییر کرده است؟یافتههای پژوهش نشان میدهد که قنات قصبه، به دلیل قدمت هخامنشی، عمق کمنظیر و شبکه گسترده شاخههای فرعی، عامل اصلی پیدایش شهر گناباد و ثبات سکونت در قهستان بوده است. مدیریت آن توسط خاندانهای محلی، میرآبان و مالکان حقابه باعث شکلگیری نوعی قدرت غیررسمی و مؤثر شده که تا دوره قاجار ادامه یافته است. اما با گسترش ساختار بوروکراتیک دولت، اصلاحات مالیاتی و در نهایت اصلاحات ارضی، نقش قدرت محلی مبتنی بر قنات رو به افول گذاشته است.
