فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اخذ بالسوم نهادی رایج در معاملات است که به موجب آن شخص با رضایت صریح یا ضمنی مالک، مال غیر را صرفاً برای بررسی و امکان خرید در تصرف خود می‌گیرد، بدون آنکه عقد معینی میان طرفین منعقد شده باشد. فقدان عقد الزام‌آور در این وضعیت، موجب ابهام در ماهیت حقوقی ید متصرف و حدود مسئولیت وی نسبت به عین و منافع مال شده و این پرسش را مطرح می‌کند که آیا چنین یدی امانی است یا ضمانی. از سوی دیگر، سکوت قانون مدنی ایران نسبت به اخذ بالسوم و نبود مقررات صریح، سبب اختلاف نظر در دکترین حقوقی و رویه قضایی درباره مسئولیت مدنی آخذ بالسوم گردیده است. هدف این پژوهش تبیین مبانی فقهی اخذ بالسوم در فقه امامیه و مذاهب اهل سنت و بررسی میزان انطباق آن با قواعد مسئولیت مدنی در حقوق ایران است. گردآوری اطلاعات با بهره‌گیری از مطالعه تطبیقی و توصیفی منابع فقهی، آرای فقها، دکترین حقوقی و رویه قضایی انجام شده و تحلیل داده‌ها بر پایه روش توصیفی ـ تحلیلی و مقایسه‌ای میان دیدگاه‌های فقهی و قواعد حقوقی صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در غالب منابع فقهی، ید ناشی از اخذ بالسوم مشمول قاعده «علی‌الید ما اخذت حتی تؤدیه» دانسته شده و ماهیتی ضمانی دارد؛ به‌گونه‌ای که متصرف نسبت به عین و منافع مال، حتی بدون اثبات تعدی یا تفریط، مسئول شناخته می‌شود. نتیجه آنکه اخذ بالسوم می‌تواند عنوانی مستقل برای تحقق ضمان تلقی گردد و خلأهای موجود در قانون مدنی ایران، ضرورت تدوین مقررات شفاف و منسجم در این زمینه را برای تقویت امنیت معاملاتی و حمایت مؤثر از حقوق مالکانه آشکار می‌سازد.