چارچوب مفهومی بودجه‌ریزی بین نسلی بر اساس اولویت آبادانی زمین با تأکید بر نهج‌البلاغه

نویسندگان

1 استادیار، گروه تفسیر قرآن، جامعه الزهرا سلم الله علیها، قم، ایران

2 استادیار، گروه اقتصاد، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران

doi
10.22084/nahj.2026.31751.3236
چکیده

در پاسخ به بحران فراگیر «کوتاه‌مدت‌نگری مالی» و فرسایش نظام‌مند عدالت بین نسلی در سیاست‌گذاری‌های معاصر، این پژوهش به طراحی یک چارچوب مفهومی-عملیاتی جامع برای بودجه‌ریزی پایدار می‌پردازد. این تحقیق با اتکا به حکمت سیاسی نهج‌البلاغه و با استفاده از یک روش‌شناسی تحلیل محتوای کیفی دومرحله‌ای عمل می‌کند؛ این فرآیند شامل «تفسیر تاریخی-متنی» برای استخراج دقیق مضامین در بستر اولیه و سپس «بازسازی مفهومی» برای بازآفرینی آن اصول جهت پاسخگویی به چالش‌های مدرن است. یافته‌های نظری پژوهش منجر به شناسایی سه اصل حکمرانی مالی شد: ۱) تقدم ذاتی «عمارة الارض» (آبادانی پایدار و سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های مولد) بر «استجلاب الخراج» (درآمد آنی)؛ ۲) بازتعریف نقش حاکم از «مالک» به «امانت‌دار» که مستلزم پاسخگویی در قبال حفظ سرمایه‌های ملی است؛ و ۳) گسترش مفهوم «حق‌الناس» (حقوق مردم) به‌گونه‌ای که حقوق نسل‌های آینده را به‌عنوان یک الزام اخلاقی و حقوقی الزام‌آور در بر گیرد. چارچوب پیشنهادی، این مبانی هنجاری را در قالب سه ابزار سیاستی قابل‌اجرا ارائه می‌کند: «ماتریس ارزیابی آبادانی-درآمد» برای اولویت‌بندی عینی پروژه‌ها، «قاعده بدهی مولد» که استقراض عمومی را تنها برای ایجاد دارایی‌های بین نسلی مشروع می‌داند و ساز و کار نظارتی «گزارش سالانه آبادانی سرزمین» جهت پایش شفاف و حسابرسی سرمایه‌های طبیعی و انسانی. درنهایت، مدل ارائه‌شده پارادایمی جایگزین برای حکمرانی مالی ارائه می‌دهد که با تغییر «معیار موفقیت» از رشد کوتاه‌مدت به «آبادانی پایدار»، راه‌حلی اخلاق‌مدار و عملیاتی جهت نهادینه‌سازی عدالت بین نسلی در فرآیند بودجه‌ریزی فراهم می‌آورد.