فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدف: منشأ مشارکت عمومی در فرآیند تصمیم­‌گیری­های سیاسی به دموکراسی در یونان باستان بازمی­گردد و در قرن­‌های بعد در معرض تغییرات مداوم بوده است. پس از یک مرحله بی­توجهی در نیمه نخست قرن بیستم، از دهه 1960، مشارکت عمومی به‌عنوان یک ابزار اساسی توسط دولت­‌ها برای تقویت مشروعیت، اعتماد عمومی به دولت و بهبود شفافیت فرآیندهای تصمیم­گیری مورد استفاده قرار گرفت و به شکلی ویژه در سال­های اخیر با گسترش انقلابی فناوری اطلاعات و ارتباطات از اهمیت بالایی برخوردار شده است. در ایران نیز این موضوع به‌تازگی مورد توجه خط­‌مشی­گذاران قرار گرفته است. بااین‌حال، در حال حاضر در ایران شهروندان کمتر در فرایند خط­مشی­گذاری عمومی نقش ایفا می‌­نمایند. به‌طوری‌که این کمبود به‌عنوان یک چالش و ضرورت تعامل سیستم خط­‌مشی­گذاری عمومی با شهروندان و جامعه مدنی به‌عنوان یک نیاز اساسی مطرح گردیده است و نیازمند پژوهش است. علی­رغم بحث­‌های دانشگاهی زیادی که در زمینه مشارکت عمومی‌ وجود دارد، در مورد اینکه تا چه میزان امکان به­‌کارگیری سازوکارهای مشارکت مستقیم در خط­‌مشی­گذاری در آینده ایران وجود دارد، پژوهشی انجام نشده است. ازاین‌رو، هدف این پژوهش بررسی سناریوهای آینده مشارکت عمومی در خط­‌مشی­گذاری است.روش­‌شناسی: پژوهش حاضر از نظر رویکرد، آینده‌پژوهانه است. آینده‌­پژوهی دارای روش­‌های چندگانه­ای است، در این پژوهش از روش برنامه­‌ریزی سناریو به‌عنوان روش اصلی استفاده شد. برای رسیدن به سناریوهای نهایی نقشه راه چهار مرحله‌­ای تنظیم شد. مرحله اول از فرایند این پژوهش به ادبیات اختصاص داشت. در مرحله دوم پژوهش پیشران­ه‌ای تأثیرگذار بر مشارکت عمومی در خط­‌مشی­گذاری شناسایی شد. برای این منظور، ابتدا پیشران­ه‌ای شناسایی شده در مرحله اول جهت تصحیح و تکمیل در اختیار خبرگان قرار گرفت و پس از مصاحبه با خبرگان پژوهش، از تکنیک تحلیل تم به منظور دسته­بندی پیشران­های نهایی استفاده شد. در نهایت پس از شناسایی پیشران­های نهایی، ماتریس تأثیرات متقابل تشکیل شد و با رویکرد پنل خبرگی تکمیل گردید. بر اساس رویکرد تحلیل اثرات متقابل، مهم‌ترین عدم قطعیت‌های مرتبط با موضوع پژوهش شناسایی شدند. در مرحله سوم، بر اساس عدم قطعیت‌های شناسایی شده مرتبط با موضوع، پرسشنامه­‌های عدم قطعیت طراحی شد. پرسشنامه‌­های طراحی شده میان جامعه آماری توزیع گردید. نتایج به‌دست‌آمده از پرسشنامه‌­های عدم قطعیت، ورودی لازم برای ساخت سناریوها را فراهم آورد. در مرحله نهایی پژوهش، پس از شناسایی عدم قطعیت­های بحرانی، چارچوب سناریوها طراحی و به توصیف آن­ها ‌پرداخته شد.یافته‌­ها: یافته‌­های پژوهش نشان داد آینده‌ی مشارکت عمومی در خط‌مشی‌گذاری از پیش معین نیست و متأثر از دو عدم قطعیت است؛ از یک سو نوع حکومت می­‌تواند بر وضعیت مشارکت عمومی در خط‌مشی‌گذاری تأثیر بگذارد و از سوی دیگر فرهنگ ملی در این عرصه به دلایل مختلف می‌­تواند مشارکتی یا اقتدارطلبی باشد. بدین ترتیب وضعیت مشارکت عمومی در خط­‌مشی­گذاری متفاوت خواهد بود. در همین رابطه چهار سناریوی دموکراسی تفاهمی (از تقاطع فرهنگ مشارکتی و حکومت دموکراتیک)، دموکراسی اکثریتی (از تقاطع فرهنگ اقتدارطلبی و حکومت دموکراتیک)، اقتدارگرایی انتخاباتی (از تقاطع فرهنگ مشارکتی و حکومت اقتدارگرا) و سیستم بسته (از تقاطع فرهنگ اقتدارگرایی و حکومت اقتدارگرا) مورد بررسی قرار گرفت.بحث و نتایج: از میان سناریوهای پژوهش، تنها در دو سناریوی دموکراسی تفاهمی و دموکراسی اکثریتی امکان مشارکت وجود دارد. بااین‌حال، مشارکت قوی تنها در سناریوی دموکراسی تفاهمی می­‌تواند تحقق یابد. دلیل آن نیز این است که هر چه در یک سیستم سیاسی رأی‌دهندگان در انتخابات نفوذ بالایی داشته باشند، نفوذ کمتری به‌وسیله مشارکت مستقیم می­تواند اعطا شود و بالعکس. به‌گونه‌ای که در دموکراسی­‌های اکثریتی مشارکت مستقیم چندان معنایی ندارد، چراکه رقابت­‌های انتخاباتی را کم­اهمیت می­کند. بدین صورت که رأی‌دهندگان کانال­‌های مشارکتی دیگری غیر از انتخابات برای نفوذ بر تصمیمات مجلس در اختیار دارند و در نتیجه ممکن است تمایل زیادی برای شرکت در انتخابات از خود نشان ندهند. بر اساس نتایج پژوهش؛ پیشنهاد‌ها زیر برای ایران قابل ارائه است: (1) پیش­نیاز مشارکت، شهروندان آگاه و توانمند است و برای این منظور تقویت ابزارهای دموکراسی (رسانه­‌های آزاد، احزاب قوی، جامعه مدنی قوی) بسیار بااهمیت است، چراکه مشارکت شهروندان حاصل دانش شخصی، اعتماد و تبلیغات است. ازاین‌رو، وجود احزاب و جامعه مدنی قوی و پاسخگو بسیار مهم است و در غیر این صورت به یکی از نقاط ضعف مشارکت مستقیم تبدیل می‌­شود. (2) بر اساس ساختار سیاسی و بافت فرهنگی از سازوکار مشارکتی خاصی استفاده شود. که در ایران به نظر می‌­رسد دموکراسی اکثریتی با توجه به فرهنگ سیاسی جوابگوتر است و در دموکراسی­‌های اکثریتی همچنان که بیان شد مشارکت مستقیم چندان معنادار نیست. (3) بااین‌حال، در سال­های اخیر با توجه به رشد آگاهی­‌های مردم و تکنولوژی و از طرف دیگر بی­‌اعتمادی نسبت به سیاست‌مداران، منجر به این شده است که موضوع مشارکت مستقیم در خط‌­مشی­گذاری، در دموکراسی­‌های اکثریتی نیز مطرح شود. چنانچه خواسته شود از این ابزارها استفاده شود، باید سازوکارهای مشارکت مستقیم (مانند رفراندوم و ابتکارات) جزئی از قانون اساسی شود و شرایط استفاده از آن نیز تعیین شود. (4) برای نهادینه شدن مشارکت مستقیم در ایران بهتر است با توجه به فرهنگ سیاسی، وسعت کشور و جدید بودن این موضوع، از سطح محلی شروع شود. همچنین در این زمینه گفتمان سازی صورت گیرد. (5) در نهایت، فرهنگ سیاسی مشارکت مستقیم یک فرآیند یادگیری جمعی است که برای توسعه نیاز به زمان دارد و همچنین امکان­‌هایی برای اصلاح خطاها.