طراحی نظام مفهومی پیشرفت عادلانه؛ صورتبندی نظری «پیشرفت» و «عدالت» در منظومه فکری مقام معظم رهبری
نویسندگان
1 استادیار، گروه خطمشی و اداره امور عمومی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران .
2 دکتری مدیریت دولتی و خطمشی گذاری عمومی و پژوهشگر مرکز رشد دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران.
3 دکتری مدیریت دولتی و خطمشی گذاری عمومی و پژوهشگر مرکز رشد دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران.
doi
10.22034/jipas.2025.518694.1797چکیده
هدف: این پژوهش با هدف تنقیح مفهومی و تعیین نسبت دقیق بین دو مفهوم کلیدی «پیشرفت» و «عدالت» به عنوان شعار محوری دهه چهارم انقلاب اسلامی ایران انجام شده است. از آنجایی که توسعهیافتگی و ترقی روزافزون جزو مهمترین مسائل و آرمانهای مصلحان اجتماعی و البته حکومتهای گوناگون محسوب میشود و مبتنی بر این مفاهیم کلان، تجویزهای ریز و درشتی در سطح خطمشیهای گوناگون ملّی رقم میخورد، ارائه چارچوبی منسجم از نسبت پیشرفت و عدالت ضروری به نظر میرسد. «نظام مفهومی پیشرفت عادلانه» از طریق بازخوانی اندیشههای آیتالله خامنهای (به عنوان واضع عبارت «پیشرفت و عدالت») تلاش دارد ضمن ارائه روایت متلائم با اندیشه ایشان، زمینه همگرایی دیدگاههای متنوع و رفع چالشهای نظری و اجرایی موجود در این حوزه باشد.روششناسی: مطالعه حاضر با رویکردی اکتشافی و کیفی انجام شده است. روش اصلی پژوهش، «تحلیل مضمون» با مراحل 6 گانه براون و کلارک است. متون و سخنرانیهای آیتالله خامنهای در باب پیشرفت و عدالت از طریق تحلیل عمیق و تفصیلی این منابع و در قالب مضامین پایه، سازماندهنده و فراگیر استخراج و در قالب یک شبکه معنایی منظم، ترکیب و ارائه شدهاند.یافتههای پژوهش: بر اساس تحلیل انجامشده، نسبت بین این دو مفهوم در قالب یک نظام مفهومی منسجم قابل بازطراحی است؛ هسته مرکزی «نظام مفهومی پیشرفت عادلانه» این است که: «هر نوع تلقی از رشد و پیشرفت، با خود تعریفی از درستی و عادلانه بودن را همراه دارد و در واقع هر پیشرفتی در باطن خود تعریفی از عدالت را اتخاذ کرده است.» این نظام در دو لایه ساختاریافته است: اول، لایه مبانی و جهتدهنده است که سهگانه «معنویت، عقلانیت و عدالت» (معادل چهارگانه «تفکر، علم، زندگی و معنویت») به عنوان اصول جهتدهنده و حاکم بر فرآیند پیشرفت عادلانه شناسایی شدند و دوم لایه غایات و اهداف هستند؛ سه هدف محوری «قوام دولت»، «قوام نسل» و «قوام مال» به عنوان غایات نهایی پیشرفت عادلانه تبیین گردید.نتیجهگیری: پژوهش حاضر نشان میدهد بر خلاف برخی قرائتها و تلقیهای ارائه شده، پیشرفت و عدالت دو مفهوم کاملاً جدا(مجزا) و متعارض با یکدیگر نیستند، بلکه در یک نظام کلانتر جایابی میشوند. در حقیقت، پیشرفت و عدالت در این تلقی، کاملاً منطبق و همپوشان هستند و «پیشرفت مردمپایه، عین عدالت اجتماعی» تعریف میشود. بنابراین، ابعاد، معیارها و اصول عدالت اجتماعی باید محور و سنگ بنای هر الگوی پیشرفتی قرار گیرند. این نظام، با تأکید همزمان بر مبانی معنوی-عقلانی و اهداف عینیِ قوامبخش، میتواند به عنوان نقشه راه نظری برای خروج از دعواهای مفهومی و تذبذبهای خطمشیگذاری عمل کند. محورهایی چون «معیارها و سنجههای پیشرفت عادلانه»، «نسبت عینیت و ذهنیت در پیشرفت عادلانه» و همچنین «ابعاد و افرازهای پیشرفت عادلانه» میتوانند به عنوان دستورکارهای پژوهشی بعدی و مهم مدنظر پژوهشگران علاقمند در این عرصه باشند.
