واکاوی چارچوب رفتار خطمشیگذاران در پاسخ به ترجیحات عمومی از منظر شهروندان
نویسندگان
1 دکترای مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
4 دانشیار، گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
doi
10.22034/jipas.2025.491583.1746چکیده
هدف: خطمشیهای عمومی بهعنوان ابزارهای اصلی دولت، نقش بنیادینی در هماهنگی و اداره جامعه ایفا میکنند و موفقیت آنها به مجموعهای از عوامل نهادی، اجرایی و رفتاری وابسته است. یکی از مهمترین این عوامل، میزان توجه دولت و خطمشیگذاران به ترجیحات شهروندان و چگونگی پاسخگویی به انتظارات عمومی است؛ امری که تأثیر مستقیمی بر اثربخشی خطمشیها، اعتماد عمومی و مشارکت شهروندان و نیز افزایش مشروعیت دولت دارد. در سالهای اخیر، با افزایش آگاهیهای عمومی، گسترش ابزارهای ارتباطی و مطالبهگری اجتماعی، ترجیحات عمومی و ضرورت پاسخگویی دولت به آنها به یکی از دغدغههای اصلی پژوهشگران و متخصصان حوزه خطمشیگذاری عمومی تبدیل شده است. از این منظر، رفتار خطمشیگذاران در مواجهه با مطالبات و ترجیحات عمومی، صرفاً یک کنش مدیریتی تلقی نمیشود، بلکه عنصری تعیینکننده در شکلگیری همراهی و مشارکت مردم در فرآیندهای حکمرانی به شمار میرود. بر همین اساس، هدف این مقاله «واکاوی و تبیین چارچوب رفتار خطمشیگذاران در نحوه پاسخگویی به ترجیحات عمومی از منظر شهروندان» است. این پژوهش میکوشد با شناسایی ابعاد برجستگی موضوعات عمومی نزد مردم، نوع و الگوی رفتاری خطمشیگذاران به ترجیحات برجسته را از دیدگاه شهروندان بررسی کرده و چارچوبی تحلیلی در این زمینه ارائه دهد.روششناسی: در پژوهش حاضر به منظور پاسخ به پرسشهای پژوهش از طرح پژوهشی کیفی استفاده شده است؛ چراکه درک ترجیحات شهروندان، انتظارات آنان از دولت و برداشتهای ذهنی ایشان از رفتار خطمشیگذاران، نیازمند روشهایی عمیق و تفسیری است. مأخذ تولید دادهها، مصاحبههای نیمهساختاریافته و مرور اسناد و مقالههای مرتبط با رفتار خطمشیگذاران، برجستگی موضوعات و نوع پاسخ دولت بوده است. در راستای شناسایی حد بهینه توجه دولت به ترجیحات عمومی و فهم انتظارات شهروندان، مصاحبههای نیمهساختاریافته با حدود ۹۰ نفر از شهروندان ایرانی با ویژگیهای اجتماعی و تجربی متنوع انجام شد. این مصاحبهها بر محورهایی همچون تشخیص اهمیت موضوعات عمومی و معیارهای برجستگی مسائل، و انتظارات مردم از نوع، سرعت و شیوه پاسخ دولت متمرکز بود. دادههای گردآوریشده با استفاده از روش تحلیل مضمون و با بهرهگیری از نرمافزار MAXQDA مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت تا چارچوب و مضامین اصلی استخراج و ساماندهی شوند.یافتهها: نتایج حاصل از تحلیل مضمون مصاحبهها نشان میدهد که انتظار شهروندان از نوع پاسخ خطمشیگذاران، یکنواخت و ثابت نیست، بلکه بهطور معناداری تابع درجه اهمیت و سطح برجستگی موضوعات عمومی است. شهروندان بسته به اینکه یک مسئله را تا چه حد مهم، فراگیر یا فوری تلقی میکنند، انتظارات متفاوتی از دولت و خطمشیگذاران دارند. بر این اساس، چارچوب رفتار خطمشیگذاران در پاسخ به ترجیحات عمومی شهروندان در قالب دو مؤلفه اصلی واکاوی شده است: نخست، برجستگی یا اهمیت موضوع خطمشیگذاری از دیدگاه مردم و دوم، انتظار شهروندان از نوع پاسخ دولت. تحلیل دادهها منجر به شناسایی دو مضمون فراگیر، هشت مضمون سازماندهنده و بیستویک مضمون پایه شد که در مجموع، ابعاد مختلف ادراک شهروندان از برجستگی موضوعات و الگوهای پاسخگویی دولت را تبیین میکنند.نتیجهگیری: بر اساس یافتههای پژوهش، برجستگی موضوعات نزد شهروندان تحت تأثیر عواملی همچون شدت اثرگذاری، گستره تأثیر اجتماعی و فوریت مسئله قرار دارد. هرچه یک موضوع از نظر مردم شدیدتر، فراگیرتر و فوریتر باشد، انتظار آنان از دولت برای مداخله و پاسخگویی نیز افزایش مییابد. همچنین انتظار شهروندان از نوع پاسخ دولت به عواملی نظیر ورود یا عدم ورود مستقیم دولت به مسئله، سرعت واکنش، میزان پیدایی و شفافیت پاسخ، عمق و جدیت اقدام و نیز میزان رجوع به نظرات مردم در فرآیند خطمشیگذاری بستگی دارد. در خصوص موضوعات برجسته، شهروندان انتظار دارند که خود دولت بهعنوان کنشگر اصلی وارد عمل شود، واکنشی سریع نشان دهد، همراه با اطلاعرسانی شفاف عمل کند و دیدگاهها و ترجیحات شهروندان را در تعیین نوع پاسخ مدنظر قرار دهد. نتایج این پژوهش میتواند به خطمشیگذاران کمک کند تا ضمن دستیابی به اهداف خطمشیهای عمومی، رضایت، اعتماد و مشارکت عمومی را تقویت کرده و در نهایت به ارتقای اثربخشی و مشروعیت خطمشیهای عمومی منجر شود.
