شناسایی گلوگاههای فساد در خریدهای دولت براساس مدل سهشاخگی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رفتارسازمانی و مدیریت منابع انسانی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران.
2 دکتری مدیریت آیندهپژوهی دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه مدیریت دولتی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران.
4 کارشناسیارشد مدیریت دولتی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران.
doi
10.22034/jipas.2025.502546.1766چکیده
هدف:فساد در خریدهای دولتی یکی از مهمترین چالشهای حکمرانی اقتصادی است که آثار مخربی بر کارایی تخصیص منابع، عدالت اجتماعی و اعتماد عمومی بر جای میگذارد. با توجه به سهم بالای تدارکات عمومی در اقتصاد ایران و پیچیدگیهای نهادی این حوزه، شناسایی ریشهها و نقاط بحرانی شکلگیری فساد از اهمیت راهبردی برخوردار است. هدف اصلی این مقاله، شناسایی و تبیین گلوگاههای اصلی فساد در فرایند خریدهای دولت ایران با بهرهگیری از مدل سهشاخگی (3C) است. این مدل با تمرکز همزمان بر سه بُعد ساختار (عوامل غیرانسانی و نهادی)، رفتار (عوامل انسانی) و زمینه (شرایط محیطی و برونسازمانی)، چارچوبی جامع برای تحلیل فساد ارائه میدهد. پژوهش حاضر در پی آن است که نشان دهد فساد در خریدهای دولتی صرفاً ناشی از تخلفات فردی نیست، بلکه حاصل برهمکنش پیچیده عوامل چندسطحی است.روششناسی:پژوهش حاضر با رویکرد کیفی، ماهیت اکتشافی و کاربردی و در چارچوب پارادایم تفسیری انجام شده است. راهبرد اصلی پژوهش، تحلیل مضمون (Thematic Analysis) بوده است. دادهها از طریق مطالعات کتابخانهای و انجام ۱۱ مصاحبه نیمهساختاریافته با خبرگان حوزه فساد در خریدهای دولتی گردآوری شد. نمونهها شامل مدیران و بازرسان ارشد نهادهای نظارتی، حسابرسان دیوان محاسبات، کارشناسان اجرایی و اساتید دانشگاه با سابقه پژوهش در حوزه فساد بودند. مصاحبهها پس از پیادهسازی، در چند مرحله کدگذاری باز و تحلیل شدند. در مجموع، ۱۹۳ جمله کلیدی استخراج و به ۲۹۳ مضمون پایه و نهایتاً ۲۰ مضمون سازماندهنده (بهعنوان گلوگاههای فساد) تقلیل یافت. فرایند تحلیل تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. برای افزایش اعتبار و پایایی یافتهها، از تکنیکهایی مانند مقایسه مستمر دادهها، بازبینی اعضا، داوری همتای علمی و معیارهای لینکلن و گوبا استفاده شد.یافتههای پژوهش:یافتهها نشان میدهد که فساد در خریدهای دولت پدیدهای نظاممند، چندلایه و بازتولیدشونده است که در نقاط مشخصی از فرایند تدارکات تمرکز مییابد. در بُعد ساختاری، گلوگاههایی مانند ناکارآمدی و ابهام قوانین، تعارض و تزاحم مقررات، خلأهای قانونی، ضعف نظارتهای پیشینی و پسینی، نبود شفافیت اطلاعاتی و فقدان زیرساختهای کامل دولت الکترونیک شناسایی شد. این عوامل امکان اعمال سلیقه، پنهانکاری و دور زدن ضوابط را فراهم میکنند. در بُعد رفتاری، نقش نیروی انسانی ناسالم یا فاقد دانش و مهارت، نبود نظام شایستهسالاری، انگیزههای سودجویانه، تطمیع مأموران، تبانی سازمانیافته و سوءاستفاده از اختیارات قانونی، برجسته است. در سطح زمینهای نیز، عواملی مانند تعارض منافع، وجود انواع رانت (اطلاعاتی، اداری و قانونی)، انحصار دولتی، اعمال نفوذ افراد ذینفوذ، خردکردن قراردادهای عمده و شکلگیری حاشیه امن برای متخلفان، به تداوم و پایداری فساد کمک میکنند. نتایج نشان میدهد که این گلوگاهها بهصورت منفرد عمل نمیکنند، بلکه در تعامل با یکدیگر شبکهای از فساد را شکل میدهند.نتیجهگیری:نتایج این پژوهش بر ضرورت اتخاذ رویکردی کلنگر و چندسطحی در مقابله با فساد در خریدهای دولتی تأکید دارد. مهار مؤثر فساد، بدون اصلاح همزمان ساختارهای قانونی و نظارتی، بهبود کیفیت و سلامت نیروی انسانی و اصلاح بسترهای نهادی و زمینهای امکانپذیر نیست. از منظر عملی، سیاستگذاران باید بر شفافسازی کامل چرخه خرید، توسعه یکپارچه دولت الکترونیک، تقویت ضمانتهای اجرایی قوانین، مدیریت تعارض منافع، کاهش اختیارات بدون نظارت و استقرار نظام شایستهسالاری تمرکز کنند. همچنین، تقویت نهادهای نظارتی مستقل و پاسخگو، مشارکت رسانهها و نهادهای مدنی و استفاده از فناوریهای هوشمند میتواند نقش مؤثری در کاهش گلوگاههای فساد ایفا کند. این مقاله با ارائه الگویی جامع مبتنی بر مدل سهشاخگی، میتواند مبنایی برای اصلاحات نهادی و طراحی سیاستهای ضدفساد در حوزه خریدهای دولتی باشد.
