فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پیشرفت چشمگیر هوش مصنوعی در حوزة پردازش زبان طبیعی، امکان تازه‌ای را برای تعامل با متون عرفانی فراهم کرده است. این در حالی است که عرفا در طول تاریخ، همواره تصریح کرده‌اند که کشف‌وشهود عرفانی، خاص گروهی است که مورد لطف حق واقع می‌شوند و درنتیجه، زبان خاص خود را دارد که از گسترة فهم نااهلان خارج است. اخیراً هوش مصنوعی که فاقد هرگونه احساس و خودآگاهی است، این ادعا را به چالش کشیده است. در این پژوهش برای سنجش توانایی هوش مصنوعی در شبیه‌سازی تجارب عرفانی از روش توصیفی‌ـ تجربی استفاده شده است. پس از مرور نظریات عرفا و اندیشمندان دربارة تجربة عرفانی و هوش مصنوعی، دو متن عرفانی، یکی از بایزید بسطامی (نثر) و دیگری از مولوی (نظم)، به مدل زبانی ChatGPT  ارائه شد تا شیوة بازآفرینی آن‌ها بررسی شود. نتایج نشان می‌دهد که هوش مصنوعی قادر است با شناسایی و بازتولید نمادها، استعارات، لحن و ساختار زبانی متون عرفانی، روایتی نزدیک به فضای تجربة عرفانی ارائه دهد. بااین‌حال، فقدان شهود و تجربة درونی، شبیه‌سازی آن را به سطح زبانی محدود می‌سازد و از ورود به قلمرو تجربة پدیداری ناتوان است. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که اگرچه هوش مصنوعی تجربة عرفانی را به‌صورت درونی درنمی‌یابد، می‌تواند در بازنمایی ادبی و ایجاد پل میان سنت‌های عرفانی و ابزارهای نو، مفید واقع شود و ابزار قدرتمندی برای تحلیل، بازنمایی و آشنایی مخاطب معاصر با سنت‌های عرفانی باشد.