نقد و بررسی اصطلاحات عرفان و تصوف در لغتنامة دهخدا
نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران
2 هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران
3 هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران
doi
10.22108/jpll.2025.144897.1916چکیده
جستار حاضر نقد و بررسی فرایند فرهنگنویسی دهخدا درخصوص اصطلاحات حوزۀ عرفان و تصوف است. فرهنگها از ضرورت نقد و بررسی نظاممند معاف نیستند. در این مقاله به شیوۀ کمی، توصیفی و تحلیلی تلاش شده است تا با استخراج 662 اصطلاح تصوف از میان حدود 343 هزار مدخل لغتنامه دهخدا، کموکیف تعاریف براساس اصول ارزیابی فرهنگنگاری تحلیل شود. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که باوجود خلاقیتهای دهخدا در زمینههایی مثلِ آوانگاری، گردآوری جامع و مدون اصطلاحات و امانتداری در استفاده از منابع؛ نظام مدخلگزینی اصطلاحات تصوف در فرهنگ او معیارهای مشخصی ندارد. نحوۀ علامتگذاری اصطلاحات تصوف نیز یکدست نیست و در مواردی، مشخص نیست که چگونه مدخلی اصطلاح قلمداد شده است و مدخلی دیگر نه. در مقدمۀ مفصل لغتنامه، شیوهنامۀ دقیق دربارۀ اصطلاحپردازی مغفول مانده است. تعریف اصطلاحات نیز بیشتر بر متون منثور کهن و اصطلاحنامههای قدیمی استوار است و از شواهد شعری کمتر استفاده میشود. این تعاریف مفصل، با زبان کهنه، دیریاب و دشوار و بعضاً به زبان عربی بیان شدهاند. بنابراین، در این مقاله تلاش میشود با ارائۀ آمار دقیق از تعداد اصطلاحات، منابع استفادهشده و شواهد شعری و متنی، به بررسی کمّی و کیفی تعریف اصطلاحات عرفانی در این لغتنامه پرداخته شود.
