جایگاه فاطمه أمّ علی مهد علیه در تصوف و فتوت اسلامی
نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
doi
10.22108/jpll.2020.121682.1455چکیده
یکی از زنانی که در تاریخ و فرهنگ کهن ایران و اسلام نقش برجستهای ایفا کرده، فاطمه أمّ علی (متوفی حدود 250 ق.) همسر احمد بن خضرویه (متوفی 240 ق.) از عارفان و فتیان قرن سوم هجری است. دربارۀ زندگی این بانوی فرهیخته اطلاعات پراکندهای موجود است؛ اما با توجه به اینکه نام او همواره در کنار نام همسرش در تذکرهها آمده است، میتوان با جمعآوری دادهها به شرح احوال و آرا و سخنان وی دست یافت و تلاشهای او را برای یافتن جایگاهی درخور در تصوف و فتوت اسلامی نشان داد و ستود. نویسندة این مقاله میکوشد با تحلیل گفتمانهای موجود در عصر فاطمه، افزونبر ترسیم نقش او در حمایت و یا برانداختن آن گفتمانها، حقایق پنهان تاریخی را آشکار کند. با استفاده از نظریة انواع سرمایههای پیر بوردیو میتوان به اثبات این مطلب پرداخت که فاطمه أمّ علی ـ فرزند دختر یکی از خانوادههای اشراف و بزرگان بلخ ـ با تکیه بر سرمایۀ اقتصادی و نمادین میکوشد سرمایۀ فرهنگی درخوری برای خود فراهم آورد و با ورود به گفتمان صوفیه و اهالی فتوت به سرمایۀ اجتماعی و جایگاه اجتماعی سزاوار دست یابد. همچنین توانسته است با ورود به حلقههای تصوف و اهل فتوت در مقابل گفتمان مردسالاری روزگار خود بایستد و نگرش زنگریز حاکم بر آن را به حاشیه براند. روش این پژوهش در بخش مرکزی مقاله، شیوۀ پژوهش تاریخی است؛ در آن بخش به جستوجوی منابع دربارة زندگی، احوال و آثار أم علی اقدام شده است. شیوۀ پژوهش در بخش دیگر مقاله تحلیلی ـ توصیفی بوده و از نظریة سرمایه پیر بوردیو و دیدگاه زنمبنای والترز در چهارچوب نظری این پژوهش استفاده شده است.
