کلام الهی به مثابه «کلمه تکوین» در اندیشه ملاصدرا
نویسندگان
1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز، ایران.
2 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تبریز. ایران.
doi
10.22034/qabasat.2026.735050چکیده
مسئله کلام الهی از مباحث بنیادین در کلام اسلامی است که میان مکاتب مختلف، همواره محل اختلاف بوده است. ملاصدرا با تلفیق فلسفه، عرفان و دین، تفسیری نوین از کلام الهی ارائه میدهد که فراتر از دیدگاههای معتزله، اشاعره و امامیه است. او کلام را نه صرفاً صفتی نفسی و نه مخلوقی لفظی بلکه ظهوری تکوینی از علم و اراده الهی میداند که در مراتب هستی تجلی مییابد. ملاصدرا کلام الهی را به سه مرتبه «اعلی» (امر ابداعی)، «متوسط» (امر تکوینی) و «ادنی» (امر تشریعی) تقسیم میکند و عالم را تجلی همین کلمات معرفی مینماید. در این چارچوب کلمه تکوین، مظهر جامع اسما و صفات و عصاره عالم امکان است. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین ماهیت کلام الهی در اندیشه ملاصدرا و نسبت آن با وجود و مراتب هستی است؛ مسئلهای که در دیدگاههای کلامی پیشین غالباً به صورت ناقص یا صرفاً لفظی و نفسی تفسیر شده است. بر این اساس سؤال محوری مقاله آن است که کلام الهی در حکمت متعالیه چه حقیقتی دارد و چگونه میتوان عالم را به مثابه تجلی کلمات تکوینی الهی فهم کرد؟ نوآوری این مقاله در بازخوانی وجودشناختی نظریه کلام الهی ملاصدرا، تحلیل ساختار مراتب کلام تکوینی و تشریعی و نقد روششناختی بهرهگیری وی از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه است. این مقاله ضمن تحلیل ساختار نظری ملاصدرا در باب کلام الهی، نقدی نیز بر روش او در بهرهگیری از قیاس تمثیلی در تبیین این نظریه وارد میکند.
