فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: چوب به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین مواد زیستی تجدیدپذیر، نقش تعیین‌کننده‌ای در سیر تحول و پیشرفت تمدن بشری داشته است. شناسایی دقیق چوب‌آلات باستانی می‌تواند شیوه‌های بهره‌برداری از منابع طبیعی و راهبردهای سازگاری جمعیت‌های گذشته با محیط پیرامون را آشکار کرده و شواهد مستقیمی برای بازسازی پوشش گیاهی دیرینه منطقه، شبکه‌های تجارت چوب و میزان تأثیرگذاری انسان بر اکوسیستم را فراهم نماید. بر این اساس، هدف اصلی این پژوهش، شناسایی علمی نمونه‌های چوبی به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی در منطقه منصورآباد استان یزد است.مواد و روش‌ها: تعداد شش نمونه چوب باستانی (سه نمونه داربست، دو نمونه سبد و یک نمونه کفش چوبی) از موزه علوم زمین سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی برای شناسایی بررسی شدند و از هر نمونه باستانی با رعایت ضوابط موزه و کمترین آسیب وارده به آنها، تراشه‌های کوچکی برش داده شد. برای انجام مطالعات آناتومیکی، پس از نرم شدن بافت نمونه‌ها در محلول شامل الکل 98 درصد، آب و گلیسیرین، با استفاده از میکروتوم لغزشی، مقاطع نازک به ضخامت ۱۵ میکرومتر در سه جهت عرضی، شعاعی و مماسی برش داده شدند. سپس مقاطع با محلول یک درصد سافرانین رنگ‌آمیزی، بر روی لام تثبیت و با استفاده از میکروسکوپ نوری مطالعه شدند. همچنین به‌منظور اندازه‌گیری ابعاد سلولی، از وابری الیاف با استفاده از روش فرانکلین استفاده شد. درنهایت ویژگی‌های آناتومی نمونه‌ها به‌طور دقیق و براساس فهرست ویژگی‌های ارائه شده توسط انجمن بین‌المللی آناتومیست‌های چوب (IAWA) بررسی شد.نتایج: نتایج بررسی ویژگی‌های آناتومیکی و مورفولوژیکی شش نمونه چوبی تاریخی از منطقه منصورآباد یزد شامل سبد، کفش و داربست نشان داد که همه نمونه‌ها دارای مرز حلقه رویشی مشخص بودند. نمونه سبد، به دلیل تهیه از شاخه‌های یکساله و داشتن یکسال حلقه رویشی، بافت چوبی کمتری داشته و پراکنش آوندی آن به‌صورت منفرد و گاهی در حالت شعاعی مشاهده شد، درحالی‌که در نمونه کفش آرایش آوندها مورب و عمدتاً در گروه‌های مماسی و خوشه‌ای، به‌ویژه در چوب پایان بود. در نمونه داربست بیش از ۹۰ درصد آوندها به‌صورت منفرد قرار داشتند. در تمامی نمونه‌ها دریچه آوندی ساده و منافذ بین آوندی متناوب با قطر غالب 7-4 میکرومتر گزارش شد. حضور ضخامت‌های مارپیچی در آوندها، به‌ویژه در آوندهای باریک و وجود تراکئیدهای آوندی از دیگر ویژگی‌های مشترک بین نمونه‌ها بود. پارانشیم محوری در سبد و داربست به‌صورت پراکنده و در کفش به‌صورت دورآوندی دیده شد. در تمامی نمونه‌ها اشعه‌های چوبی عمدتاً پهن و چند ردیفه بودند و در داربست از نوع همگن با سلول‌های خوابیده و در دیگر نمونه‌ها ناهمگن گزارش شد. نتایج وابری الیاف نشان داد طول عناصر آوندی در سبد بیشتر و در نمونه داربست و کفش کوتاه‌تر بود. آثار تخریب زیستی نیز در دیواره سلولی همه نمونه‌ها مشاهده شد.نتیجه‌گیری: با توجه به ویژگی‌های آناتومیکی و مورفولوژیکی نمونه‌های مورد بررسی، نمونه سبد جنس بادام (Amygdalus)، نمونه کفش جنس داغداغان (Celtis) و نمونه داربست سنجد (Elaeagnus angustifulia) شناسایی شد. بادام کوهی (Amygdalus scoparia) با داشتن شاخه‌های ترکه‌ای، راست و با انعطاف بالا یکی از گونه‌های مناسب در سبدبافی است. همچنین چوب داغداغان برای ساخت کفش و سنجد نیز برای داربست چوبی معادن، با توجه به داشتن ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی مطلوب انتخاب مناسبی در گذشته بوده است. با توجه به پراکنش این درختان و درختچه‌ها در استان یزد چه به‌صورت دست کاشت و چه خودرو، استفاده از آنها در سازه‌های معماری و هنرهای دستی نشان از شناخت دقیق، استفاده بهینه و هوشمندانه مردمان گذشته از منابع در دسترس محلی دارد.