بررسی سنگ‏‌نگاری و زمین‌شیمی لیستونیت‌های منطقة بابالو (چالدران- آذربایجان‌باختری)

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه علوم زمین، دانشکده علوم طبیعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 استاد، گروه علوم زمین، دانشکده علوم طبیعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

3 دانشجوی کارشناسی‌ارشد، گروه علوم زمین، دانشکده علوم طبیعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

4 استاد، گروه علوم زمین، دانشکده علوم طبیعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

doi
10.22108/ijp.2026.148256.1382
چکیده

منطقة بابالو در شمال‌باختری ایران، در خاور شهرستان چالدران، در استان آذربایجان‌باختری جای دارد و بخشی از مجموعة افیولیتی خوی (بخش خاوری) را در بر می‌گیرد. مجموعة آمیزة افیولیتی بابالو که دربردارندة آمیختگی‌هایی از قطعات سنگ‌های حد واسط تا مافیک و سنگ‌های پلیتی با آثار دگرگونی و دگرسانی است، بخشی از پهنة افیولیتی خوی- ماکو به‌شمار می‌رود. در این مجموعه، سنگ‌های دگرگونی ناحیه‌ای به‏‌صورت رخساره‌های گوناگون آمفیبولیت و شیست سبز همراه با درهم‌تنیدگی زمین‌ساختی رخنمون دارند. روی این مجموعه نیز واحدهای رسوبی شامل کنگلومرای ائوسن و یک واحد آهکی به‌صورت پیشرونده و با ناپیوستگی زاویه‌دار (دگرشیب) جای گرفته‌اند. بر پایة شواهد فسیلی همراه سن ، آمیزه افیولیتی منطقه بابالو کرتاسه بالایی دانسته می‏‌شود. لیستونیت‌ها در این منطقه به‏‌صورت رگه‌ای و عدسی‌شکل و بیشتر در راستای گسل‌ها و درون مجموعة آمیزة افیولیتی گسترش یافته‌اند. این سنگ‌ها در پی دگرسانی سیلیسی–کربناتی (لیستونیتی) پدید آمده‌اند. بر پایة بررسی‏‌های میکروسکوپی و داده‌های زمین‌شیمیایی، دو نوع لیستونیت در این منطقه شناسایی شده است: لیستونیت‌های سیلیسی و لیستونیت‌های سیلیسی–کربناتی. بررسی‌های سنگ‏‌نگاری نشان می‌دهند لیستونیت‌های سیلیسی-کربناتی بیشتر از کوارتز و کربنات با نسبت تقریباً برابر پدید آمده‌اند؛ اما لیستونیت‌های سیلیسی از دیدگاه ترکیب کانی‌شناسی سهم بیشتری از فاز سیلیسی نسبت به فاز کربناتی دارند. بر پایة بررسی‏‌های بافتی و بررسی محدودة پایداری کانی‌های حاصل از این نوع دگرسانی، فرایند پیدایش لیستونیت‌ها در سه مرحله پیاپی روی داده است: کربناتی‌شدن، سیلیسی‌شدن و پیدایش میکا. همچنین، حضور کانی فوشسیت نشان‌دهندة سرشت واقعی لیستونیتی این مجموعه است. بر پایة داده‌های زمین‌شیمی، لیستونیت‌های سیلیسی با مقدار میانگین SiO2 برابر با % Wt 23/78 و مقدار میانگین MgO برابر با % Wt 88/0 و CaO برابر % Wt 56/10 شناخته می‏‌شوند. لیستونیت‌های سیلیسی- کربناتی نیز با مقدار میانگین SiO2برابر با % Wt 60/61 و مقدار میانگین MgO نزدیک به % Wt 1/5 و CaO برابر با % Wt 93/14 شناخته می‏‌شوند. نمودارهای عنکبوتی عنصرهای خاکی نادر بهنجارشده به ترکیب کندریت نشان می‌دهند در لیستونیت‌های سیلیسی (Lis.Si) فراوانی REE کم است و Eu ناهنجاری مثبت قوی نشان می‌دهد؛ اما در لیستونیت‌های سیلیسی–کربناتی (Lis.Si–Cb) فراوانی REE کمی بیشتر است و الگوی کمابیش هموار دارند و Eu ناهنجاری چشمگیری نشان نمی‌دهد. از دیدگاه جایگاه زمین‌ساختی توده‌های متامونزودیوریت تا متادیوریت- متاگابرو در نمودار La/Yb در برابر Nb/La در گسترة ماگماهای کمان‌ قاره‌ای جای می‌گیرند.