مینرال‏‏‌شیمی، کانی‏‏‌شناسی و رفتار عنصرهای کمیاب و خاکی کمیاب تورمالین در پگماتیت‏‏‌های ناحیة تاشینا (شمال سرکان، استان همدان)

نویسندگان

1 گروه زمین شناسی، دانشکده علوم پایه، واحد خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، خرم آباد، ایران

2 گروه زمین شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

doi
10.22108/ijp.2020.123375.1185
چکیده

ناحیة تاشینا به‌عنوان بخشی از پهنة ماگمایی- دگرگونی سنندج- سیرجان در ده کیلومتری شمال شهر سرکان و در دامنة جنوبی کوه گاوبار جای دارد. مهم‌ترین واحد زمین‏‏‌شناسی، گرانیت پورفیروییدی به سن ژوراسیک میانی است. تورمالین به‏‏‌صورت توده‏‏‌ای همراه با پگماتیت‏‏‌ها و به‌صورت رگه‏‏‌های کوارتز تورمالین درون گرانودیوریت‏‏‌ها دیده می‏‏‌شود. تورمالین‏‏‌های توده‏‏‌ای در پگماتیت‏‏‌ها به‌صورت کروی و بیضوی، کشیده و شعاعی دیده می‌شود و گاهی مقدار آن به اندازه‏‏‌ای است که می‏‏‌تواند از نوع تورمالینیت باشد. در مقیاس میکروسکوپی، تورمالین‏‏‌های توده‏‏‌ای به‏‏‌صورت قهوه‏‏‌ای- سبز، گاهی با رنگ تداخلی (اینترفرانس) بسیار شدید و تورمالین‏‏‌های رگه‏‏‌ای از نوع قهوه‏‏‌ای- سبز و آبی (ایندیکولیت) هستند. ایندیکولیت مربوط به فاز تأخیری تورمالین و جدیدتر از تورمالین‏‏‌های قهوه‏‏‌ای- سبز است. برپایة داده‌های تجزیة کانی تورمالین با ریزکاو الکترونی و نمودارهای گوناگون، تورمالین‏‏‌هایِ این ناحیه آهن‏‏‌دار و از نوع شورل هستند. تورمالین درون پگماتیت بیشتر قلیایی با گرایش به سمت جایگاه خالی و تورمالینِ رگه‏‏‌های کوارتز تورمالین از نوع جایگاه خالی هستند. شکل‌داربودن و نبود منطقه‏‏‌بندی شیمیایی، بالابودن مقدار Al و Fe/Fe+Mg، نقصان در جایگاه X تورمالین‏‏‌‏‏‌ها و فراوانی تورمالین در سنگ میزبان گرانیتوییدی فقیر از Li نشان‌دهندة ماگمایی‌بودن خاستگاه تورمالین‏‏‌ها و غنی‏‏‌شدگی آنها از ‏‏‌B است. برپایة تجزیه‌های زمین‏‏‌شیمیایی، وجود بی‏‏‌هنجاری منفی Ba، Eu، Nb و Sr در نمونه‏‏‌های منطقه و جدایش پلاژیوکلاز و پتاسیم‌‌فلدسپار، عامل مهمی در تحول ماگمایی سنگ‏‏‌های منطقه به‌شمار می‌رود. بررسی‌های انجام‌شده نشان‏‏‌دهندة سازگاری خوب میان نتایج بررسی‌های سنگ‌نگاری، شیمی عنصرهای کمیاب و خاکی کمیاب هستند.