فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف این پژوهش بازخوانیِ مفهوم «تربیت عقلانی» در منظومه فکری اسپینوزا و تبیین ظرفیت‌های آن برای مواجهه با بحران‌های تربیت در جهان معاصر است. این مطالعه با رویکردی کیفی و بر بنیادِ تلفیق دو روش توصیفی و تحلیل مفهومی سامان یافته است: رویکرد توصیفی برای بازنماییِ نظام‌مند و مستندِ مفاهیم بنیادین در آثار اصلی اسپینوزا و نیز خوانش‌های جدید او به‌کار رفته؛ و تحلیل مفهومی برای واکاوی، بازسازی و ادغام این مفاهیم در قالب الگویی نظریِ نوین مورد استفاده قرار گرفته است. بر اساس نتایج این پژوهش، تربیت عقلانی در فلسفه اسپینوزا فرآیندی تدریجی و وجودی است که ذهن را از سطح تخیل و عاطفه به مرتبه عقل و در نهایت شهود ارتقا می‌دهد، به‌گونه‌ای که فرد بتواند در هماهنگی با قوانین ضروری طبیعت زیست کند و به «آزادی حقیقی» دست یابد یافته‌ها نشان می‌دهد که تربیت عقلانی نزد اسپینوزا صرفاً به پرورش توان استدلال منطقی محدود نمی‌شود، بلکه فهمی جامع از تربیت اخلاقی، هستی‌شناختی و مدنی ارائه می‌کند. این تربیت در سه مسیر بنیادین شکل می‌گیرد: (۱) رهایی هیجانی و تعمیق خودفهمی، (۲) گذار به عقل فعال و تعالی ساحت اندیشه، و (۳) تکوّن عقلانیت اجتماعی و امکان زیست جمعیِ آزاد. این سه ساحت، در پیوندی ارگانیک، الگویی تلفیقی برای تعلیم‌وتربیت معاصر فراهم می‌آورند که هدف آن گذار از آموزشِ صرفاً اطلاعات‌محور به پرورش انسان آزاد، خودمختار و مشارکت‌پذیر است. در نتیجه، تربیت عقلانی اسپینوزا می‌تواند چشم‌اندازی نظری برای بازسازی آموزش در افق رهایی فردی، بالندگی اخلاقی و هم‌زیستی دموکراتیک فراهم کند.