فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: مراتب و درجات دینداری یکی از مباحث مهم در معارف اسلامی است که ابتدا در قرآن و روایات اهل بیتb مطرح شده، پس از آن به تدریج در میان متفکران و اندیشمندان مسلمان نیز مورد توجه قرارگرفته و پژوهش‎های فراوانی نیز در این زمینه انجام شده است. باوجوداین، به نظر می‌رسد هنوز این بحث نیازمند بررسی بیشتری است؛ زیرا در آیات قرآن مفاهیمی مانند بِرّ، صدق، تقرب و سبقت مطرح شده که می‌توانند بیانگر مراتبی از ایمان باشند، در حالی که در مباحث مطرح شده در بارة مراتب ایمان توسط متفکران مسلمان به این مفاهیم توجهی نشده است.این مقاله قصد بررسی همه مراتب دینداری را ندارد، بلکه بر دو مورد مهم یعنی ایمان و تقوا تمرکز دارد تا وجوه تمایز و تشابه آنها را از آیات قرآن استخراج و شاخصههای آنها را مشخص کند و بر اساس این شاخصه‎ها، دلالت‎های آنها برای تربیت دینی را بررسی نماید. اهمیت این پژوهش در این است که تاکنون بررسی عمیقی درباره نسبت ایمان و تقوا و شاخصه‎های آنها صورت نگرفته است، در حالی که تحلیل این شاخصه‎ها می‎تواند به تدوین رویکردی جامع برای تربیت دینی کمک کند.روش تحقیق: روش تحقیق این پژوهش، تلفیقی از تفسیر موضوعی و استنتاجی است که ابتدا آیات مرتبط شناسایی و مدلول هر آیه استخراج می‎شود و پس از آن، خانواده آیات برای فهم دقیقتر مورد بررسی قرار می‎گیرد. همچنین روایات مرتبط به عنوان مبین کلام الهی مورد توجه قرار می‌گیرد. سپس مضامین و مدلول‎ها طبقه‎بندی شده و شاخصههای ایمان و تقوا استخراج می‎گردد و در نهایت، با روش استنتاجی، دلالت‎های تربیتی آنها ارائه می‎شود.یافته‌های تحقیقشاخصه‌های ایمانبر اساس آیات و روایات ایمان مرتبه‌ای بالاتر از اسلام و پایینتر از تقوا است و مشخصه‌های اساسی آن عبارتند از: الف) ایمان قلبی به آموزه‌های بنیادین اسلام که به مرحله یقین عقلی یا قلبی نرسیده است. ب) پایبندی به انجام وظایف دینی در حد متعارف یعنی انجام واجبات و محرمات مهم و معروف.شاخصه‌های تقواتقوا بالاتر از ایمان و پایینتر از یقین است و شاخصه‌های اساسی آن عبارتند از:پایبندی کامل. تقوا در قرآن در مقابل فجور به‌کاررفته است (شمس، 8). از این مقابله فهمیده می‌شود که از نظر قرآن، شخص با تقوا کاملاً به آموزه‌های دینی پایبند است و آنچه را باید انجام دهد، انجام می‌دهد و آنچه را نباید انجام دهد، انجام نمی‌دهد. از آیات دیگر (آل‎عمران، 134-135؛ بقره، 3-5) فهمیده می‌شود که متقین هم از نظر معرفتی و اعتقادی در مرتبهٔ بالایی قرار دارند، هم از نظر عملی و اخلاقی به همة دستورات دینی پایبندند و به‌همین‌جهت خداوند آنها را جزء صادقین به حساب آورده (بقره، 177) است.صداقت. یکی از شاخصه‌های اساسی تقوا، صداقت است یعنی مطابقت ظاهر با باطن و مطابقت عقیده با گفتار و رفتار و این نشاندهندهٔ شناخت عمیق و ایمان راسخ به خدا و نبوت و آموزه‌های دینی است و آیه 177 سوره بقره و 15 حجرات به صراحت بر این مطلب دلالت دارد. مطابق آیات، متقین همان ابرار هستند (بقره، 177) و از پیامبرn روایت شده است: «من عمل بهذه الآیة فقد استکمل الإیمان؛ ‏(طباطبایی، 1390، ج1، ص431) هر کس به این آیه عمل‌‌کند، ایمانش را کامل کرده است.»درستکاری. دومین ویژگی تقوا که در قرآن فراوان به آن اشاره شده «احسان» و درستکاری است. «احسان» به عنوان یکی از مراتب دینداری و ایمان، در قرآن به معنای «انجام کار نیکو»(= عمل صالح) است ‏(طباطبایی، 1390، ج1، ص258). افزون بر این، در «احسان» معنای نیکوانجام دادن هم نهفته است. محسن کسی است که عمل صالح و کار نیک را به نیکی انجام می‌دهد ﴿توبه، 91﴾.ایمان یقینی. شاخصه مهم سوم تقوا، ایمان یقینی است که بر شناخت عمیق و بدون شک و تردید دینی تأکید دارد (حجرات، 15). اهل تقوا دارای علمی یقینی از توحید، نبوت و معاد هستند که مبتنی بر برهان و شهود عقلی است، نه صرفاً اقرار زبانی یا اعتقاد سطحی.جدول شماره 1: شاخصه‌های ایمان و تقوا شاخصه‌هامرتبه دینداری****پایبندی به مهمترین آموزه‌هامعرفت ضروری و ایمان ظنیایماندرستکاری و احسانصداقتپایبندی کاملمعرفت  و ایمان یقینی یقینیتقوا نتیجه‌گیری و تبیین دلالت‎های تربیتی: هدف تربیت دینی، نه اسلام و اقرار زبانی تنها، بلکه زمینه‌سازی برای شکلگیری ایمان و تقوا در متربی است. برای تحقق این اهداف، باید تغییراتی در متربی ایجاد شود که شاخصههای ایمان و تقوا راهنمای این تغییرات هستند. برای ایمان، دو ویژگی مهمند: حداقلی از درک و فهم و حداقلی از تسلط بر گرایش‎ها و میل‎های منفی که مانع اجرای آموزهها می‎شوند. برای رسیدن به تقوا، باید علاوه بر این دو، صداقت و درستکاری نیز پرورش یابند.براساس تحلیل شاخصه‎ها، رویکرد مطلوب تربیت دینی بر چهار رکن استوار است: آگاهی‎بخشی و تفکرپروری (بعد ذهنی) که همراه با آموزش علم دینی و پرورش قدرت تفکر است؛تسلط بر میل‎ها و گرایش‎های منفی (بعد عاطفی)؛صداقت یعنی مطابقت ظاهر و باطن (بعد رفتاری)؛درستکاری و احسان یعنی انجام دقیق و کامل وظایف دینی (بعد رفتاری).این رویکرد جامع است و همه ابعاد ذهنی، عاطفی و رفتاری انسان را در جهت رشد دینداری حقیقی و مستحکم در متربی پوشش می‎دهد.