ضرورت حفظ و تکامل نظام یکپارچه درمان اعتیاد و کاهش آسیب در ایران؛ نگاهی به آینده نظام سلامت

نویسندگان
doi
10.22034/44.2.73
چکیده

در دو دهه ی گذشته، ایران دستاوردهای قابل توجهی در کنترل پیامدهای بهداشتی و اجتماعی مصرف مواد و به ویژه مهار انتقال عفونت های مرتبط با مصرف تزریقی به دست آورده است . این موفقیت که در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه کم نظیر محسوب می شود، حاصل شکل گیری سیاست گذاری منسجم مبتنی بر رویکرد سلامت عمومی و نگاه سیستمی به پدیده ی اعتیاد بوده است (1). در این چارچوب، درمان دارویی، مداخلات روان شناختی و برنامه های کاهش آسیب در قالب یک ساختار یکپارچه و عمدتاً در بستر مراکز درمان سوءمصرف مواد ارائه شده اند . تجربه عملی این سال ها نشان داده است که اثربخشی درمان اعتیاد نه صرفاً به دارو، بلکه به بسته ی خدماتی جامع ارائه شده در این مراکز که شامل پایش پزشکی، حمایت روانی - اجتماعی و ارتباط مستمر با نظام سلامت وابسته است . در ادبیات نوین پزشکی نیز مفهوم " درمان " دستخوش تحول شده است . در بسیاری از بیماری های مزمن، درمان دیگر به معنای بازگشت کامل به وضعیت پیش از بیماری تعریف نمی شود، بلکه به عنوان فرآیندی برای کاهش بار بیماری و مدیریت پایدار آن شناخته می شود . اعتیاد نیز به عنوان یک اختلال مزمن عودکننده در همین چارچوب قابل فهم است . در این رویکرد، هدف درمان کاهش شدت و پیامدهای بیماری، کاهش رفتارهای پرخطر، بهبود کارکرد اجتماعی و تثبیت وضعیت فرد است؛ حتی اگر حذف کامل بیماری در کوتاه مدت امکان پذیر نباشد . درمان های نگهدارنده با آگونیست هایی مانند متادون و بوپرنورفین، در کنار مداخلات روان شناختی و اجتماعی، دقیقاً با همین هدف طراحی شده اند تا با کاهش ولع مصرف و تثبیت وضعیت زیستی و رفتاری بیمار، امکان دستیابی به یک تعادل پایدار در زندگی فرد فراهم شود . مطالعات انجام شده در ایران نیز مؤید اثربخشی این رویکرد هستند . پژوهش هایی مانند مطالعه ی سیدعلینقی و همکاران نشان داده اند که گسترش درمان های نگهدارنده همراه با برنامه های کاهش آسیب نظیر توزیع سرنگ استریل، مراکز گذری و ادغام خدمات پیشگیری از HIV با درمان اعتیاد، نقش مهمی در کاهش رفتارهای تزریقی پرخطر و در نتیجه مهار انتقال HIV در میان مصرف کنندگان مواد داشته است (2). این مداخلات توانسته اند فراوانی تزریق و استفاده مشترک از سرنگ را کاهش داده و در نتیجه بار عفونت های منتقله از راه خون را به طور معناداری کنترل کنند . تجربه ایران در این زمینه، در مقایسه با بسیاری از کشورهای همسایه که عمدتاً بر رویکردهای مبتنی بر کاهش عرضه و برخورد انتظامی تمرکز داشته اند، نشان می دهد که سیاست های مبتنی بر سلامت عمومی می توانند به ثبات الگوی مصرف و کاهش آسیب های اجتماعی منجر شوند .