فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: گل‌محمدی (Rosa damascena Mill.) از خانوادهگل‌سرخیان، یکی از ارزشمندترین گیاهان دارویی و تولیدکننده اسانس‌های گران‌قیمت و پرمصرف جهان است. گلبرگ‌های این گیاه حاوی اسانس با کیفیت بالا بوده و به همین دلیل به «طلای معطر» شهرت دارد. تنوع ژنتیکی قابل‌توجه در گل‌محمدی بر صفاتی مانند عملکرد گل، تعداد و وزن گل، کیفیت اسانس، ویژگی‌های مورفولوژیک و مقاومت به تنش‌های زیستی و غیرزیستی اثرگذار است. شناسایی و بهره‌برداری هدفمند از این تنوع می‌تواند موجب بهبود عملکرد و کیفیت محصول شود. مقایسه ژنوتیپ‌های با منشأ مختلف امکان بررسی نقش ژنتیک و محیط، پایداری صفات و سازگاری اکولوژیک را فراهم می‌سازد. هدف این پژوهش، شناسایی ژنوتیپ‌های برتر و سازگار گل‌محمدی برای شرایط نیمه‌خشک و سرد منطقه همدان بود.مواد و روش‌ها: این پژوهش با هدف ارزیابی تنوع ژنتیکی و شناسایی ژنوتیپ‌های برتر گل‌محمدی سازگار با شرایط اکولوژیکی همدان انجام شد. بدین منظور، 41 ژنوتیپ گل‌محمدی جمع‌آوری‌شده از مناطق مختلف کشور در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه تحقیقاتی اکباتان واقع در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان کشت گردید. هر ژنوتیپ در هر تکرار در شرایط مدیریتی یکسان و بدون اعمال تنش‌های مدیریتی خاص ارزیابی شد. با توجه به اهمیت گل به‌عنوان اندام اقتصادی و منبع اصلی مواد مؤثره در گل‌محمدی، عملکرد گل در بوته به‌عنوان شاخص اصلی گزینش ژنوتیپ‌ها مدنظر قرار گرفت. صفات مورد بررسی شامل عملکرد گل در بوته، تعداد گل در بوته، تعداد گلبرگ در هر گل، درصد ماده خشک گل، وزن‌ تر گلبرگ، نسبت وزن ‌تر گلبرگ به وزن کل گل، طول دوره گل‌دهی، شادابی بوته، ارتفاع بوته و قطر تاج پوشش بود. اندازه‌گیری صفات طی سه سال زراعی متوالی (1385 تا 1387) انجام شد تا پایداری عملکرد ژنوتیپ‌ها ارزیابی گردد. داده‌های حاصل، با استفاده از نرم‌افزارهای آماری SAS تجزیه واریانس شدند. همچنین به‌منظور بررسی روابط بین صفات، تجزیه همبستگی از نرم‌افزار SPSS و برای تجزیه خوشه‌ای و تجزیه به مؤلفه‌های اصلی از نرم‌افزار PAST استفاده گردید.یافته‌ها: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر ژنوتیپ بر تمامی صفات اندازه‌گیری‌شده در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود که بیانگر وجود تنوع ژنتیکی قابل‌توجه در میان ژنوتیپ‌های مورد بررسی است. اثر سال و اثر متقابل ژنوتیپ × سال بر عملکرد گل در بوته و تعداد گل در بوته نیز در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار گزارش شد که نشان‌دهنده تأثیر همزمان عوامل ژنتیکی و محیطی بر این صفات است. اثر ژنوتیپ، سال‌ و اثرمتقابل ژنوتیپ × سال بر عملکرد گل و تعداد گل در بوته در سطح احتمال یک درصد و بر ارتفاع و قطر تاج پوشش در سطح احتمال پنج درصد معنی‌دار شد. همچنین، اثر ژنوتیپ و سال بر وزن تر گلبرگ، ارتفاع بوته و قطر تاج پوشش در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود. تجزیه به عامل‌ها نشان داد که عامل اول به عنوان عامل اصلی 98.36 درصد تغییرات را شامل می‌شد. در این عامل، صفات تعداد گل در بوته، عملکرد گل در بوته با بار عاملی مثبت و بالا تنوع ژنوتیپ‌ها را توجیه نمود. همچنین، نتایج تجزیه به مؤلفه عامل‌های اصلی، گروه‌بندی به دست آمده از تجزیه خوشه را تأیید کرد. به‌طوری که در تجزیه به مؤلفه‌های اصلی، سه گروه به دست آمده از تجزیه خوشه قابل تفکیک بودند. ژنوتیپ‌های گروه دوم شامل اصفهان 8، اصفهان 6، تهران و یزد 2 جزء ژنوتیپ‌های برتر معرفی شدند. علاوه بر این، همبستگی مثبت و معنی‌دار بین تعداد گل در بوته و وزن ‌تر گلبرگ در گل با عملکرد گل در بوته مشاهده شد که تعداد گل در بوته بالاترین اثر مستقیم را بر عملکرد گل در بوته داشت. بنابراین، می‌توان از این صفات به عنوان معیار انتخاب در بین ژنوتیپ‌ها در جهت افزایش عملکرد گل در بوته گل‌محمدی استفاده کرد.نتیجه‌گیری: نتایج این مطالعه بیانگر وجود تنوع ژنتیکی بالا در ژنوتیپ‌های گل‌محمدی و نقش مؤثر صفات عملکردی در گزینش ژنوتیپ‌های برتر است. تعداد گل در بوته به‌عنوان مهمترین صفت مؤثر بر عملکرد گل معرفی شد و می‌تواند معیار اصلی در برنامه‌های اصلاحی باشد. ژنوتیپ‌های اصفهان 8، اصفهان 6، تهران و یزد 2 به‌دلیل عملکرد بالا و سازگاری مناسب، برای کشت در شرایط نیمه‌خشک و سرد همدان پیشنهاد می‌شوند.