بازخوانی اصل کرامت انسانی در حقوق عمومی ایران در پرتو حکمرانی هوشمند: تحلیلی بر مبانی، چالش‌ها و راهکارها با مطالعه تطبیقی

نویسندگان
doi
10.22080/lps.2025.29564.1765
چکیده

تحولات فناورانه در عرصه حکمرانی، به‌ویژه گسترش هوش مصنوعی، کلان‌داده و سامانه‌های تصمیم‌گیری الگوریتمی، مفاهیم بنیادین حقوق عمومی را با چالش‌های نوینی مواجه کرده است. در این میان، اصل کرامت انسانی به‌عنوان سنگ‌بنای نظم حقوقی و معیار مشروعیت اعمال حاکمیت، در معرض تهدیدهایی همچون ناشناس‌سازی قدرت، غیرفردی‌سازی تصمیمات عمومی، تبعیض آماری و زوال پاسخ‌گویی قرار گرفته است. مقاله پیش‌رو با بهره‌گیری از روش توصیفی–تحلیلی و رویکرد تطبیقی، نسبت میان کرامت انسانی و حکمرانی هوشمند را در چارچوب نظام حقوق عمومی جمهوری اسلامی ایران بازخوانی می‌کند. ابتدا با تبیین مفهومی و نظری کرامت انسانی در فلسفه حقوق غرب و آموزه‌های اسلامی، بنیان‌های نظری تحلیل ترسیم می‌شود. سپس با مطالعه تطبیقی نظام‌های حقوقی آلمان، فرانسه و کانادا، تجارب نهادینه‌سازی کرامت در تنظیم‌گری دیجیتال واکاوی شده و ظرفیت‌های اقتباس‌پذیر شناسایی می‌گردد. در بخش ایران، چالش‌های موجود در سطوح تقنینی، نهادی و رویه‌ای بررسی شده و مجموعه‌ای از راهکارهای حقوقی و ساختاری همچون تدوین قانون جامع کرامت‌محور، ایجاد نهاد مستقل نظارت بر الگوریتم‌ها، و طراحی حق اعتراض مؤثر به تصمیمات خودکار پیشنهاد می‌شود. هدف اصلی مقاله، ارائه چارچوبی نظری و عملی برای صیانت از کرامت انسانی در بستر حکمرانی هوشمند و بازسازی حقوق عمومی ایران در مواجهه با تحولات فناورانه است. در بخش ایران، چالش‌های موجود در سطوح تقنینی، نهادی و رویه‌ای بررسی شده و مجموعه‌ای از راهکارهای حقوقی و ساختاری همچون تدوین قانون جامع کرامت‌محور، ایجاد نهاد مستقل نظارت بر الگوریتم‌ها، و طراحی حق اعتراض مؤثر به تصمیمات خودکار پیشنهاد می‌شود. هدف اصلی مقاله، ارائه چارچوبی نظری و عملی برای صیانت از کرامت انسانی در بستر حکمرانی هوشمند و بازسازی حقوق عمومی ایران در مواجهه با تحولات فناورانه است.