فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نسخه‌های خطی دیوان شاعران دورۀ قاجار، ازجمله مهمترین منابع موجود، برای شناخت تحولات سبکی و اندیشگانی این دوره به شمار می‌روند. یکی از این شاعران کم‌شناخته شده؛ اما تأثیرگذار، میرزاعلیخان نایینی متخلص به «مشتاقی» (مشهور به صفاءالسلطنه)، روزنامه‌نگار، خوشنویس و منشی وزارت خارجه در عصر ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار است. دیوان او که به کوشش پسرش عباس‌خان صفاءالسلطنه گردآوری شده، در دو نسخۀ خطی در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران و کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی‌نجفی نگهداری می‌شود. پژوهش حاضر با هدف معرفی این نسخۀ خطی و تحلیل سبک‌شناسی اشعار مشتاقی در سه سطح زبانی، ادبی و فکری انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر بررسی نسخۀ خطی موجود و مقایسه با منابع تذکره‌های تاریخی است. یافته‌ها نشان می‌دهد، دیوان مشتاقی شامل بیش از ۳۲۰۰ بیت در قالبهای قصیده، غزل، مثنوی، ترجیع‌بند و رباعی است. از نظر زبانی، اشعار او دارای واژگان فاخر و ترکیبات دیوانی، با بسامد بالای لغات عربی است و لحنی روان و نزدیک به سبک بازگشت ادبی دارد. در سطح ادبی، کاربرد صنایع بدیعی همچون تشبیه، تشخیص و مراعات نظیر، به‌ویژه در غزلیات عاشقانه، چشمگیر است. در سطح فکری نیز چهار درون‌مایۀ اصلی قابل تفکیک است: مدح شاهان قاجار و درباریان (بیشترین بسامد)، ستایش اهل بیت (ع) با گرایش‌های عرفانی، اشعار عاشقانه و شکایت از روزگار و موعظه. این تنوع محتوایی نشان می‌دهد که مشتاقی شاعری است، میان دو گفتمانِ دربار و خانقاه که در بستری از روزنامه‌نگاری و منشی‌گری بالیده است. همچنین تأثیرپذیری او از مولوی در مثنوی «کنزالمعجزات» و از حافظ در غزلیات، گویای پیوند سنت و تجدد در شعر اوست. نتایج پژوهش نشان می‌دهد، مشتاقی اگرچه شاعری صاحب‌سبک و مستقل نیست؛ اما مجموعۀ اشعار او آیینۀ تمام‌نمایی از فضای ادبی، سیاسی و اجتماعی عصر قاجار به‌شمار می‌رود و معرفی دقیق نسخۀ خطی دیوان او، گامی مؤثر در شناخت جریان‌های شعری این دوره می‌باشد.