نقش ترجمه خیام در دنیای عرب براساس نظریه نظام چندگانه

نویسندگان

1 استادیار مطالعات ترجمه، عضو هیات علمی گروه زبانهای خارجی، دانشکده گردشگری، مجتمع آموزش عالی بم، کرمان، ایران

2 استادیار مطالعات ترجمه، عضو هیات علمی گروه زبانهای خارجی، دانشکده گردشگری، مجتمع آموزش عالی بم، کرمان، ایران

3 استادیار مطالعات ترجمه، عضو هیات علمی گروه زبانهای خارجی، دانشکده مدیریت و علوم انسانی، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی

doi
10.22103/jcl.2025.24520.3805
چکیده

تأثیر ادبیات ملل مختلف بر یکدیگر امری غیر قابل انکار می‌باشد. ادبیات پارسی از دیرباز تاکنون تأثیر قابل توجهی بر ادبیات جهان داشته است. بررسی «نوشتار» بهترین شیوه‌ی فهم رابطه میان ادبیات و جامعه است. در عین حال این بررسی نیازمند چهارچوبی نظری است که رابطه دو سویه میان کارکردهای ادبی و اجتماعی را تبیین نماید؛ بنابراین استناد به "نظریه نظام چندگانه" ایتامار اون زهر به دلیل دارا بودن چنین قابلیتی در بررسی ادبیات ترجمه شده در تحقیق حاضر توجیه پذیر است. از جمله آثار تأثیرگذار بر ادبیات جهان رباعیات حکیم عمر خیام می‌باشد. نکته قابل تأمل در این باب نقش ترجمه است، ازاین‌رو این پژوهش بینارشته‌ای بر آن است تا اندیشه های خیام و تأثیر ایدئولوژی وی بر اندیشمندان جهان عرب را بررسی نماید. از این‌رو از رهگذر ادبیّات تطبیقی و از منظر نظریه نظام چندگانه به بررسی «تحلیلی-توصیفی» ترجمه‌های رباعیّات خیام (مستقیم/غیر مستقیم) می‌پردازد. در پایان اذعان می‌دارد آن دسته از مترجمانی که رباعیات را از زبان فارسی به عربی بازگردانده اند، نسبت به کسانی که رباعیات را از زبان‌های دیگری به عربی ترجمه کرده‌اند، در انتقال دقیق‌تر و سنجیده‌تر اندیشه‌های خیام توفیق نسبتاً بیشتری داشته اند، و ترجمه ‌اشعار از منبع اصلی یعنی زبان فارسی باعث ورود تفکرات ناب و اصیل وی به دنیای عرب شده‌است.