فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از ابعاد مهم در حوزه معاد، حشر و گستره آن در قیامت است. نظر به اهمیت این مطلب در مباحث کلامی، این مقاله با به‌کارگیری روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها، شیوه اسنادی در استناد به منابع و روش توصیفی -تحلیلی در تجزیه و تحلیل مسائل، ضمن استخراج آیات قرآن در گستره حشر غیرانسان، به ارزیابی تطبیقی آراء مفسران فریقین به‌ویژه ابن‌عربی، صدرالمتألهین و علامه طباطبایی، و تبیین اشتراکات و افتراقات در این‌باره پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اگرچه برخی مفسران برخلاف ظاهر آیات، استدلال‌های درون قرآنی و عقلی، حشر را مختص انسان دانسته‌اند، اما گروهی دیگر آن ‌را به همه موجودات اعم از حیوانات، جمادات و ملائکه تعمیم می‌دهند. برخی نیز مطلبی نقل نکرده‌اند. ابن‌عربی، ملاصدرا و علامه طباطبایی در زمره گروه دوم هستند. در این میان، ابن‌عربی و ملاصدرا با تکیه بر مبانی عرفانی و فلسفی، و علامه با رویکرد جامع‌تر نسبت به بقیه، با تحلیل دقیق زبان قرآن، گاه به تفصیل و گاه اشاره، به اثبات عمومیت حشر برای تمامی مخلوقات می‌پردازند. همچنین در باب مراتب حشر؛ ابن‌عربی حشر جماداتی مانند معبودان غیرعاقل را به منظور ازدیاد عذاب مشرکان، و علامه آن ‌را از جهت سؤال و جواب، نه مؤاخده می‌داند. در هر دو صورت، حشر جمادات به­معنای حضور و همانند ملائکه، از جهت معنایی متمایز از معاد است.