فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

این پژوهش به بررسی تطبیقی کارکردهای متمایز رود دجله در بغداد و رود فرات در حله در دوره میانه اسلامی (سده‌های دوم تا هفتم قمری) می‌پردازد. پرسش محوری آن است که چرا با وجود همسانی نسبی زیست‌بومیِ دو رود، الگوی تأثیرگذاری آن‌ها بر کالبد شهری، ساختار اقتصادی و حیات فرهنگی این دو شهر تفاوتی ماهوی داشته است. پژوهش با بهره‌گیری از روش تاریخی‑تطبیقی و اتکا بر منابع جغرافیایی‑تاریخی اسلامی و نیز پژوهش‌های معاصر در جغرافیای تاریخی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دجله در بغداد سه کارکرد همزمان داشته است: نخست، شریان تجارت بین‌المللی از طریق اتصال به بصره و خلیج فارس؛ دوم، زیرساخت شبکه نهرهای مصنوعی کشاورزی که زیر نظر «دیوان اقرحه» به‌طور متمرکز اداره می‌شد و سوم، شکاف فضایی که شهر را به دو نیمه سیاسی‑اشرافی (کرخ) و تجاری‑صنعتی (رصافه) تقسیم می‌کرد. در مقابل، فرات در حله کارکردی اقتصادی‑معیشتی و بستری فرهنگی داشت: آب‌وهوای معتدل، خاک حاصلخیز آبرفتی و آب فراوان، حله را به مرکز کشاورزی، باغداری و صنعت بافندگی تبدیل کرد؛ موقعیت راهبردی (سوق‌الجیشی) آن بر شاهراه بغداد‑کوفه‑مکه، ثروت تجاری قابل‌توجهی انباشت و امنیت پایدار ناشی از طبیعت باتلاقی پیرامون شهر، زمینه‌ساز مهاجرت خاندان‌های علمی شیعی و شکوفایی مکتب علمی حله شد. نتیجه اصلی آن است که تفاوت نقش دو رود از تلاقی سه دسته عامل ناشی می‌شود: ویژگی‌های آب‌شناختی (پایداری و عمق دجله در برابر بی‌ثباتی شط الحله)؛ ساختار قدرت سیاسی‑نهادی (خلافت عباسی با دیوان متمرکز آبیاری در برابر امارت محلی بنی‌مزید با مدیریت عرفی)؛ و الگوی تاریخی استقرار.