فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در دوران حکومت فاطمیان بر مصر (358- 567ق)، خشکسالی‌ها و قحطی‌های متعددی رخ داد. در این میان، قحطی فراگیر موسوم ‌به الشدة المستنصریة (یا الشدة العظمی) به مدت هفت سال از 457 تا 464ق، از نظر وسعت و صدمات در تاریخ مصر اسلامی بی‌مانند است. در این مقاله با اتکا بر روش مطالعه تاریخی و با رویکرد توصیفی‌ـ ‌تحلیلی، پدیده قحطی‌های مصر عهد فاطمی به‌ویژه الشدةالمستنصریة به‌مثابه بلایای طبیعی و چگونگی مواجه فاطمیان با آنها بررسی شده است. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که اگرچه در دوره فاطمیان به مانند اعصار پیش از آن، کاهش سطح آب رود نیل علت اصلی قحطی در مصر به‌شمار می‌رود، اما چگونگی رویارویی دولت فاطمی با بحران‌های ناشی از آن در کم‌وکیف تبعات این قحطی‌ها تعیین‌کننده بود. ازاین‌رو، قحطی‌های مصر روزگار فاطمیان را می‌توان به دو دوره متمایز قبل و بعد از الشدة المستنصریة تقسیم کرد. طی قحطی‌های دوران نخست و به‌ویژه در الشدة العظمی، به دلیل فقدان آمادگی لازم برای رویارویی با قحطی‌ فراگیر، جامعه مصر با صدمات بی‌شماری مواجه شد. اما در نهایت با اتخاذ سیاست‌هایی از سوی بدرالجمالی تبعات نامطلوب آن تعدیل گردید. با اتکا بر تجارب این دوره، طی قحطی‌های بعدی، باوجود همه ضعف‌هایی که بر دولت فاطمی عارض شده بود، اغلب حدی از آمادگی نسبی، برای مواجهه مناسب با قحطی‌های فراگیر وجود داشت و به همین دلیل نیز پیامدهای بنیان‌برافکن ناشی از قحطی‌های این دوره، تا حدود زیادی مهار شدند.