فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ماوراءالنّهر، به‌دلیل غنای اقتصادی و موقعیت استراتژیک، از مراکز کلیدی تأمین مالی خلافت مروانی بود. سیاست‌های مالی این دوره، به‌ویژه در اخذ خراج و جزیه، با چالش‌هایی نظیر مقاومت‌های محلّی و تنوّع فرهنگی مواجه شد. بررسی این سیاست‌ها به دلیل تأثیر آن‌ها بر ثبات اقتصادی و سیاسی منطقه و فقدان پژوهش‌های متمرکز بر این موضوع، ضروری است. هدف پژوهش، تبیین سیاست‌های مالی مروانیان و نگرش حکمرانان به شیوه‌های اخذ مالیات در ماوراءالنّهر است، با این سؤال که این سیاست‌ها چگونه شکل‌گرفتند و چه تأثیری داشتند؟ روش تحقیق تاریخی با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی است و با تکیه بر منابع تاریخی، به تحلیل داده‌ها پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست‌های مالی مروانیان ترکیبی از رویکردهای متمرکز دوران عبدالملک و قتیبه، دوران سرکوبگرانة یزید بن مهلّب و عصر اصلاحی عمربن‌عبدالعزیز بود. عبدالملک با استانداردسازی دیوان خراج، کارایی را افزایش داد، امّا فشارهای مالیاتی یزید بن مهلّب به کاهش تولید و شورش منجر شد. اصلاحات عمر با تأکید بر عدالت اسلامی، رضایت عمومی را جلب کرد، امّا به‌دلیل مقاومت نخبگان، پایدار نماند. نصر بن سیار با ساماندهی مالیاتی، ثبات نسبی ایجاد کرد، ولی گسترش اسلام و معافیت‌های مالیاتی، درآمد خلافت را کاهش داد. این پژوهش، با تحلیل جامع سیاست‌های مالی مروانیان، نشان می‌دهد که فقدان انسجام و سوءمدیریت، به‌تضعیف نفوذ خلافت در ماوراءالنّهر کمک کرد و بر ضرورت مطالعه عمیق‌تر نظام‌های مالیاتی در تاریخ اسلامی تأکید دارد.