فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حکیم آقاعلی مدرس در تحریر و تقریر اصل توحید بر کاربست اصول حکمت متعالیه اهتمام جدی دارد. اصل وجود مستقل و رابط از همان اصولی است که صدرالمتألهین برای نیل به وحدت شخصی وجود و گذر از اصل علیت تباین‌انگار به تطور و تشأن به کار گرفته است. حکمای پس از او نیز به این اصل عنایت ویژه داشته و به‌سان او به بیانات مختلف طی طریق کرده‌اند. حکیم آقاعلی مدرس چندان اهتمام به این مسئله دارد که مضاف بر قلم‌فرسایی در تعلیقه‌ها و بدایع‌الحکم، رساله مستقل وجود رابط را در این راستا نگاشته ‌است. باوجود این تفصیل و تبیین، برخی او را متهم به خلط وجود رابط و رابطی کرده و او را کثرت‌انگار و در شمار معارضان وحدت وجود پنداشته‌اند. در این راستا عباراتی را که حکیم برای رد خوانش خام و تقریر ناهنجار از وحدت وجود به کار برده، پشتوانه ادعای خود قرار داده‌اند. سپس هنگامی که با تقریر زیبا و مستحکم او از خوانشی خاص از وحدت وجود روبه‌رو شده‌اند، دچار تشویش شده و حکیم را متهم به هم‌خوانی‌نداشتن مبنا و بنا پنداشته‌‌اند. بازخوانی مدعاهای شتاب‌زده و سطحی و واکاوی موضع آن حکیم راسخ در حکمت متعالیه، ژرفای خردورزی متعالی را بیش از پیش نمایان می‌سازد و از ساحت حکمت متعالیه شبهه‌زدایی خواهد کرد.