استان (ایالت) گیلان و هیرکانی در دوره صفوی بر مبنای نقشة جغرافیایی آدام اولئاریوس در1656م./1066ق. در تطابق با کتاب مختصر مفید 1087ق.
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
3 استادیار گروه ایرانشناسی، بنیاد ایرانشناسی، تهران، ایران.
doi
10.30473/lhst.2023.65107.2761چکیده
آنچه اولئاریوس را در تاریخ ایران پرآوازه کرده، سفرنامه و نقشه ایران از اوست که الهامبخش اروپاییان در ترسیمها و نگارشها درباره ایران در دههها و قرنهای بعد شده است. از اولئاریوس اما، یک نقشه منطقهای گیلان برجایمانده که حاکی از اهمیت این قسمت از ایران در دوره صفوی است. در شرایطی که در منابع عصر صفوی در اطلاق واژههایی چون ایالت و ولایت بر مناطق ایران ابهام وجود دارد، ایالت گیلان برای نخستین بار با دقت بالایی ترسیم شده است. آنچه بر ارزش نقشۀ او افزوده مشاهدات شخصی و تحقیق میدانی وی از آگاهان محلی در گذر از گیلان بوده که سندیت نقشۀ گیلان را بهعنوان اسناد معتبر شناخت جغرافیای تاریخی این منطقه در قرن هفدهم میلادی دوچندان کرده است. نقشة سال 1656م الئاریوس، قدیمیترین و شاید نخستین نقشة مستقل منطقهای گیلان در کارتوگرافی نوین اروپا است که به تصحیح دادههای پیش از خود پرداخته است. از دوره صفوی نقشهای برجای نمانده و لاجرم مفاهیم نقشه با مهمترین و شاید تنها منبع جغرافیایی عصر صفوی یعنی کتاب مختصر مفید تطابق داده دادهشده تا وجوه تمایز نگاه از درون و بیرون به یک نطقه جغرافیایی مشخص گردد. تطابق این اطلاعات با جغرافیای گیلان در کنار نام شناسی این منطقه از اهداف پژوهش به یاری روش تحقیق تاریخی و جستجوی کتابخانهای است. یافتهها نشان میدهد اطلاعات درجشده در نقشه اولئاریوس ازنظر کمیت و درج جزییات به میزان قابلتوجهی بیشتر از متن جغرافیایی مختصر مفید است.
