فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: جنگل های مانگرو یکی از ‏بوم سازگان های طبیعی و ارزشمند هستند که توجه برنامه ریزان و ‏بازدیدکنندگان را با تکیه بر خدمات ‏بوم سازگانی ‏به‎ خود جلب ‏کرده اند و یکی از پر تقاضاترین مقاصد گردشگری در مناطق ساحلی ‏نیز محسوب می شوند. بوم سازگان های مانگرو ‎ ‎ به عنوان ‎ ‎‎ ذخیره گاه، ‎ ‎ پناهگاه، ‎ محل تغذیه ‎ ‎ و ‎ ‎ پرورشگاهی ‎ ‎ برای ‎ ‎‎ بسیاری ‎ ‎ از ‎ ‎‎ گیاهان و حیوانات‏ ‎ ‎ محسوب می شوند. ‏این جنگل ها رویشگاه های طبیعی هستند ‏که طیف گسترده ای از خدمات بوم سازگانی آن ها از منافع اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی پشتیبانی می کند. با وجود خدمات متنوع و ‏متعدد، این بوم سازگان‎ های حساس ساحلی در معرض فشارهای مختلف انسانی ‏قرار دارند و فعالیت های ‏انسانی ‏از جمله آبزی پروری، توسعه ‏شهری، آلودگی محیط زیست، ‏جنگل زدایی، برداشت بیش از ظرفیت از خدمات و ‏افزایش سطح دریا ‏تهدیدهای دائمی برای ‏رشد مانگروها ‏محسوب می شوند. در طول نیم ‎قرن گذشته، وسعت این جنگل ها به شدت کاهش یافته ‎است و بیش از ‏یک سوم گستره آن ها تا آغاز هزاره ‏جدید در معرض ‏نابودی قرار می گیرند. مطابق بررسی های صورت گرفته، خدمات بوم سازگانی جنگل های مانگرو در مناطق ساحلی به ‎ویژه ‏برای جوامع محلی ساکن این مناطق از ‏اهمیت بالایی برخوردار هستند. ‏بنابراین، بررسی پراکنش مکانی خدمات بوم سازگانی از طریق ‏شناسایی و اولویت بندی این منابع ارزشمند می تواند به برنامه ریزی ‏صحیح و حفاظت از این رویشگاه های ‏طبیعی در راستای تأمین نیازهای ‏معیشتی انسان کمک نماید. بر این اساس، در ‏مطالعه حاضر به شناسایی و اولویت بندی خدمات بوم سازگانی در جنگل های مانگرو ایران ‏‏پرداخته شد.‏ مواد و روش ها: در این مطالعه، بر اساس مرور منابع مطابق طبقه بندی بوم سازگان هزاره و سوابق مطالعاتی ‏پیشین، نظر متخصصان، ‏کارشناسان و جوامع ‏محلی در هر یک از رویشگاه های مورد مطالعه، ‏به تهیه فهرستی از خدمات ‏بوم سازگانی موجود در چهار گروه فراهمی، تنظیمی، حمایتی و ‏فرهنگی پرداخته شد. پس از شناسایی خدمات بوم سازگانی موجود در منطقه به وزن دهی و اولویت بندی این خدمات به تفکیک هر یک از ‏رویشگاه ها، با استفاده از مدل فرآیند تحلیل شبکه ای (‏ ANP ‏)‏ ‎ ‎ اقدام شد. در ادامه، به منظور ‏بررسی میزان اثربخشی هر خدمت در ‏رویشگاه های هدف، روش ارزیابی سریع خدمات بوم سازگانی ‏ CICES ‏ مورد استفاده قرار گرفت.‏ یافته ها: مطابق نتایج، توزیع فراوانی خدمات بوم سازگانی در 19 رویشگاه مورد مطالعه شامل 521 خدمت در گروه های ‏مختلف ‏خدمات است که به ترتیب 96 خدمت فراهمی (42/18 درصد)، 91 خدمت تنظیمی (46/17 ‏‏درصد)، 169 خدمت حمایتی (43/32 درصد) و 165 خدمت ‏فرهنگی (66/31 درصد) را در بر می گیرد. از نظر ‏تنوع خدمات بوم سازگانی، بیشترین تنوع در رویشگاه ساحل قشم با 39 خدمت قابل ‏مشاهده است و در ‏مقابل، ‏کمترین تنوع به رویشگاه بردخون با 18 خدمت تعلق دارد. ‏نتایج وزن دهی و اولویت بندی خدمات ‏‏بوم سازگانی نیز نشان دادند که خدمات ‏حمایتی با ضریب وزنی 0/351 از بین چهار گروه خدمت اصلی دارای ‏بیشترین وزن هستند.‏ ‏بوم ‎سازگان های مانگرو مجموعه ای از خدمات حمایتی را ارائه می دهند که این خدمات با توجه به پشتیبانی از سیستم های طبیعی و جوامع ‏‏انسانی از اهمیت بالایی برخوردار هستند. همچنین، این خدمات در تأمین فرآیندهای اکولوژیک سایر گروه خدمات، دارای نقش اساسی ‏‏هستند. ‏به این ترتیب، عمده ترین خدمات حمایتی در جنگل های مانگرو، تأمین ‎کننده حفظ تنوع‎ زیستی، چرخه مواد مغذی و تشکیل خاک و ‏تولید اولیه برای شبکه های غذایی هستند. مطابق نتایج به دست آمده از ارزیابی سریع خدمات، گروه خدمات بوم سازگانی در رویشگاه های ‏خمیر (رویشگاه های سایه‎ خوش، خمیر-‏لشتغان، ‏مردو و پهل) و قشم (رویشگاه های خورخوران و ساحل قشم)، به ویژه خدمات حمایتی و ‏فرهنگی از ‏بالاترین درجه ‏اهمیت برخوردار است. این امر حاکی از نقش بالای ‏خدمات بوم سازگانی حمایتی-فرهنگی و میزان اثرگذاری ‏‏مثبت آن ها بر رویشگاه های خمیر و قشم ‏است. همچنین، تعدد خدمات حمایتی و فرهنگی در بین این ‏رویشگاه ها، به ترتیب نشان‎ دهنده ‏اهمیت ‏حفاظت از تنوع ‎زیستی و حمایت از زیستگاه ها و برنامه ریزی فرهنگی و ‏توسعه گردشگری پایدار در این ‏منطقه است. ‏ نتیجه گیری: همان طور که نتایج نشان داد‎ه ‎اند، فراوانی بالای خدمات حمایتی در بین رویشگاه های مانگرو ایران، نشان‎ دهنده اهمیت حفاظت از تنوع‎ زیستی ‏‏و حمایت از زیستگاه ها و برنامه ریزی برای مدیریتی یکپارچه در این منطقه است. همچنین، با توجه به ارزش تفرجی ‏بالا و برخورداری از ‏‏چشم ‎اندازهای بکر و جاذبه های طبیعی فراوان، خدمات فرهنگی دارای دومین اولویت و بیشترین ضریب وزنی بعد از خدمات حمایتی در ‏‏این منطقه هستند که مستلزم برنامه ریزی فرهنگی و توسعه گردشگری پایدار در جنگل های مانگرو ایران است. علاوه‎ بر این، در بین ‏‏رویشگاه ها بالاترین ضریب وزنی و رتبه بندی خدمات بوم سازگانی، مربوط به رویشگاه ساحل قشم و سپس رویشگاه خورخوران ‏‏است. از این ‎ رو، مدیریت و برنامه ریزی صحیح برای بهره وری و توزیع خدمات در این رویشگاه ها از اهمیت بالایی برخوردار است و در ‏‏اولویت قرار دارد.‏ ‎ ‎ ‏ از طرفی دیگر، فراوانی و تنوع بالای خدمات بوم سازگانی در رویشگاه های مورد مطالعه، به وابستگی معیشتی ‏جنگل نشینان به منابع جنگلی نیز ‏اشاره دارد که این ‏امر در جهت حفاظت از این منابع ارزشمند از یک طرف و از طرفی تأمین نیازهای ‏اساسی زندگی ‏این جوامع باید مورد توجه ‏برنامه ریزان و تصمیم گیران قرار گیرد.‏ همچنین، جنگل های مانگرو ایران به ‎دلیل پتانسیل بالای ‏گردشگری از توزیع بالای تفرج و ‏طبیعت گردی به ‎عنوان ‏یکی از عمده ترین خدمات بوم سازگانی در این منطقه برخوردار ‏هستند. بنا بر این، با ‏برنامه ریزی صحیح می توان به ‏حداکثر بهره برداری از این خدمات و ‏از طرفی بهبود در وضعیت حفاظتی منطقه کمک نمود.‏ ‏