فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: تنوع زیستی گیاهی هر اکوسیستم به ‎ طور مستقیم تحت ویژگی ‎ های رویشی و تنوع گونه ‎ های گیاهی آن قرار دارد که همواره متضمن پایداری این اکوسیستم در مقابل عوامل متغیر محیطی و زیستی است. شاخص ‎ های تنوع زیستی به ‎ منظور مقایسه تنوع زیستی توده ‎ های مختلف و برآورد تغییرات تنوع زیستی در طول زمان در سطح توده اندازه ‎ گیری می ‎ شوند. جنگل های هیرکانی شمال ایران میراثی به جا مانده از دوران سوم زمین ‎ شناسی است که امروزه بخش بزرگی از آن در مناطق جلگه ای در اثر فعالیت های مخرب انسانی نابود شده است. این جنگل ‎ ها در جنوب دریای خزر دارای اهمیت ویژه ‎ ای از نظر حفاظتی و مدیریتی است. شمشاد هیرکانی ( Buxus hyrcana Pojark.) که متعلق به خانواده Buxaceae تنها گونه از جنس شمشاد در جنگل ‎ های هیرکانی ایران است. از جنبه ‎ های مختلفی از جمله اقتصادی، توریسم، حفظ تنوع زیستی و غیره ارزش ‎ های منحصر به ‎ فردی دارد، این گونه با ارزش از دیرباز مورد تهدید عوامل انسانی و طبیعی بوده و از سطح آن ‎ ها در کشور کاسته شده است. پژوهش حاضر به مطالعه فلورستیک- فیزیونومیک رویشگاه ‎ های شمشاد در مناطق چشمه بلبل،سنگده، سی ‎ سنگان و شفارود پرداخته است. مواد و روش ‎ ها: در این پژوهش رویشگاه ‎ های مهم شمشاد هیرکانی از منطقه حفاظت ‎ شده چشمه بلبل بندر گز استان گلستان به ‎ عنوان شرقی ‎ ترین ناحیه پراکنش این ‎ گونه در جنگل ‎ های هیرکانی تا جنگل ‎ های شفارود در استان گیلان نمونه ‎ برداری شدند. ‎ به‎ طور کلی در چهار منطقه مورد شناسایی 125 قطعه نمونه 400 مترمربعی (20 ×20 متر) پیاده شد. بندر گز (چشمه بلبل) 35 قطعه نمونه، فریم (سنگده) 30 قطعه نمونه، سی ‎ سنگان 40 قطعه ‎ نمونه و شفارود 20 قطعه ‎ نمونه). در هر قطعه ‎ نمونه برای اندازه ‎ گیری پوشش علفی کف جنگل، تعداد پنج ریز قطعه چهار مترمربعی (۲ × 2 متر) در مرکز و چهار گوشه هر قطعه ‎ نمونه پیاده و نسبت به برداشت پوشش علفی آنها اقدام شد. شاخص های تنوع زیستی برای هریک از قطعات نمونه، شامل تنوع شانون، سیمپسون و فیشر، غنای مارگالف و منهینیک و یکنواختی پیلو، سیمپسون و شانون اندازه‎ گیری شد. شناسایی گیاهان با دقت بسیار و با استفاده از فلور فارسی ایران، فلور ایرانیکا، فلور ترکیه و فلور اروپا انجام شد. شکل زیستی هرگونه گیاهی بر اساس روش رانکایر مشخص و ثبت شد. محدوده پراکنش جغرافیایی هرگونه با توجه به فلورهای ذکر شده، تعیین شد. سپس با استفاده از داده ‎ های فلوریستیکی در تقسیم ‎ بندی نواحی رویشی سطح کره زمین، تعلق هریک از گونه ‎ ها به فیتوکوریون ‎ های موجود مشخص و نمودار پراکنش جغرافیایی گیاهان منطقه رسم شد. به ‎ منظور مقایسه تنوع گونه ‎ ای بین رویشگاه ‎ ها از آنالیز واریانس یک ‎ طرفه استفاده و به ‎ منظور مقایسه میانگین ‎ ها از آزمون Tukey-HSD در محیط نرم ‎ افزار SPSS و رسم نمودارها با استفاده از نرم ‎ افزار Excel-2013 انجام شد. یافته ‎ ها: به ‎ طور کلی تعداد 186 گونه گیاهی متعلق به 68 تیره گیاهی شناسایی شد. نتایج نشان داد همی ‎ کریپتوفیت ‎ ها با 34/94 درصد (65گونه)، فانروفیت ‎ ها با 21/5 درصد (40 گونه)، ژئوفیت ‎ ها با 19/90 درصد (37گونه)، تروفیت ‎ ها با 19/35 درصد (36گونه) و کریپتوفیت ‎ ها با 2/69 درصد (5 گونه) شکل های زیستی چیره ترکیب رستنی رویشگاه ‎ های شمشاد هیرکانی را به ‎ خود اختصاص دادند. کامه ‎ فیت ‎ ها نیز با درصد (3 گونه) کمیاب ترین شکل زیستی منطقه بودند. نتایج بررسی پراکنش جغرافیایی گونه ‎ های گیاهی منطقه نشان داد کل فلور عمدتاً از عناصر اروپا - سبیری (55گونه) و چند ناحیه ‎ ای (38 گونه) بوده که بیش از 50 درصد گونه ‎ ها (تعداد 93 گونه) را به ‎ خود اختصاص داده ‎ اند. پس از آن گونه ‎ های نواحی رویشی اروپا- سیبری/ ایران تورانی/ مدیترانه ای (25 گونه، 13/44 درصد)، اروپا- سیبری/ ایران تورانی (25 گونه، 13/44 درصد)، ایران تورانی (16 گونه، 8/60 درصد)، اروپا- سیبری/ مدیترانه ای (13 گونه، 6/70 درصد)، جهان وطن (8 گونه، 4/3 درصد) قرار داشتند. نواحی رویشی مدیترانه/ ایران تورانی (5 گونه، 2/70 درصد) دارای کم ‎ ترین میزان حضور در سطح منطقه بودند با توجه به این ‎ که جنگل ‎ های شمال از نظر جغرافیایی به ایالت اکسین- هیرکانی از زیرحوزه پونتیک از ناحیه رویشی بزرگ اروپا - سیبری تعلق دارند، حضور گونه ‎ های متعلق به این طیف جغرافیایی در فلور این مناطق دور از انتظار نیست. همچنین حضور گونه ‎ های دیگر نواحی جغرافیایی نتیجه ‎ ای از الگوهای طبیعی حضور اتفاقی عناصر گیاهی از سایر مناطق رویشی جهان است. نتیجه ‎ گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که رویشگاه ‎ های شمشاد فریم و شفارود دارای مقایر بالاتری از شاخص ‎ های تنوع، یکنواختی و غنای گونه ‎ ای می ‎ باشند. این دو رویشگاه میانگین ارتفاع از سطح دریا بالاتری نسبت به رویشگاه ‎ های چشمه بلبل و سی ‎ سنگان می ‎ باشند. مرور منابع نشان می ‎ دهد که عوامل فیزیوگرافی نیز نقش مهمی در شاخص ‎ های غنا و تنوع گونه ‎ ای ایفا می ‎ کنند . تغییرات ارتفاع از سطح دریا اغلب منجر به تغییرات در شرایط محیطی مانند دما، بارش و ویژگی ‎ های خاک می ‎ شود. این تنوع در شرایط رویشگاه باعث افزایش ناهمگونی آن شده و به طیف وسیع ‎ تری از گونه ‎ ها امکان همزیستی می ‎ دهد. در نتیجه، ناهمگونی بیشتر رویشگاه منجر به تنوع گونه ‎ ای بالاتر می ‎ شود که در شاخص تنوع زیستی هم منعکس می ‎ شود.