فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رابطه جرم و گناه در سیستم‎های حقوق‌ جزایی مبتنی بر مذهب از اهمیت زیادی برخوردار است. در این سیستم‌‎ها برای شناخت جرم، معصیت الهی نقش محوری دارد. در مذهب امامیه نیز ملاک جرم‌انگاری معصیت الهی است به همین دلیل این رابطه در این مذهب، بیش از مذاهب دیگر اهمیت دارد. رابطه جرم و گناه از دو لحاظ قابل ملاحظه است؛ از یک سو اینکه چه جرمی معصیت الهی شمرده می‌شود؛ و از سوی دیگر کدام معصیت، جرم محسوب می‌شود. پیرامون جهت دومِ این رابطه جرم بودن برخی از معاصی هم‎چون معاصی مستوجب حد و قصاص و تعزیر در مذهب امامیه از مسلمات شمرده شده است. اما درباره برخی دیگر از معاصی که نص خاصی درباره تحمیل مجازات بر مرتکب آن‌ها وجود ندارد، فقها عبارات مختلفی با مضمونی یکسان مبنی بر جواز تعزیر در آن‎ها دارند که برخی نیز از آن عبارت‌ها، قاعده‌ای با تعابیری مثل «التعزیر فی کل معصیه» و «التعزیر لکل معصیه» استخراج کرده‌اند. این قاعده در فقه امامیه موافقان و مخالفانی دارد. برخی آن را به طور کامل رد کرده‌ و برخی آن را مطلقاً پذیرفته‌ و برخی نیز بر آن قیدهایی افزوده‌اند. در این مقاله سعی شده تا با گردآوری اقوال فقهای امامیه و نقد و بررسی ادله آن‌ها، تأملی بر قاعده مذکور وارد شود.