تحولات تاریخ‌نگاری محلی ایران در دورة سلجوقی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران دورة اسلام

2 دانشیار، دانشگاه تربیت مدرس

doi
چکیده

تاریخ­نگاری محلی در ایران، از قرن پنجم هجری و با شروع حکومت سلجوقیان (431ق)؛ وارد دورۀ جدیدی می­شود. بررسی آثار به‌جا مانده از تاریخ­نگاری محلی ایران در دورۀ سلجوقی با تکیه بر سؤال اصلی پژوهش مبنی بر ماهیت تحولات تاریخ­نگاری محلی ایران در این عصر، نشان­دهندۀ ظهور تغییراتی در پایگاه طبقاتی مورخان، روش­های نگارش آثار، موضوعات تواریخ، زبان این آثار، انگیزه­ها و اهداف مورخان و همچنین مخاطبان این تواریخ محلی می­باشد. بر همین اساس؛ اقدام بعدی در جریان تحقیق، بعد از پی بردن به تغییر در روند نگارش تواریخ محلی، کنکاش در چرایی این تغییرات می­باشد؛ که برای سهولت در این امر، تواریخ محلی دورۀ سلجوقی در سه دستۀ تواریخ شخصیت‌محور، سیاسی و ترکیبی دسته­بندی شده است. بررسی تواریخ محلی این دوره در دسته­بندی فوق، نشان می­دهد که عامل اساسی در تغییر روند نگارش تواریخ محلی، به روی کار آمدن گستردۀ طبقۀ ادیب ـ مورخان برمی­گردد. این مورخان، انگیزه­ها و اهداف متفاوتی از نوشتن تواریخ محلی، نسبت به پیشینیان دارند و تفاوت در انگیزه­های این مورخان باعث می­شود تا در روش­های مورد استفادۀ خود در نگارش تواریخ محلی نیز تجدیدنظر کنند. به روی کار آمدن این طبقۀ جدید از مورخان، موجب تغییر در پایگاه طبقاتی مخاطبان تواریخ محلی گشته و در نتیجۀ این امر، زبان فارسی جایگزین زبان عربی در نگارش تواریخ محلی می‌گردد. تحقیق اخیر از نوع تحقیقات تحلیلیِ تاریخی بوده و روش مورد استفاده در آن نیز روش تبیینی می­باشد. اما در عین حال از اصول و مبانی جامعه­شناسی معرفت نیز در بررسی منابع بهره برده شده است.