گونه شناسی ساختاری مساجد تاریخی در بسترهای جغرافیایی و اجتماعی (مطالعۀ موردی: شهر کرمان)
نویسندگان
1 مربی، گروه مرمت، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
2 مربی، گروه مرمت، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
3 مربی، گروه هنر اسلامی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
4 دانشیار اقلیمشناسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.
doi
10.22103/jusg.2025.2168چکیده
مقدمه: هدف این پژوهش، گونهشناسی ساختاری مساجد تاریخی شهر کرمان با تأکید بر تعامل میان عوامل اقلیمی و فرهنگی- اجتماعی در شکلگیری سازمان فضایی آنهاست. با توجه به جایگاه مساجد در ساختار کالبدی و اجتماعی شهرهای ایرانی-اسلامی، تحلیل فرم این بناها میتواند راهی برای شناخت بسترهای شکلدهنده معماری بومی باشد. در این راستا، پژوهش حاضر تلاش دارد تا با رویکردی زمینهگرا و تفسیرمحور، الگوهای فضایی مساجد تاریخی کرمان را طبقهبندی کرده و نسبت آنها را با شرایط اقلیمی و مؤلفههای فرهنگی- محلهای تبیین کند.داده و روش: روش تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی و با راهبرد کیفی انجام شده است. گردآوری دادهها بهصورت ترکیبی از مطالعات اسنادی، تحلیل نقشهها و تصاویر هوایی سال ۱۳۳۵، و بررسیهای میدانی صورت گرفته است. جامعه آماری شامل کلیه مساجد تاریخی واقع در محدوده حصار قاجاری شهر کرمان است که تا پایان دوره قاجار بنا شدهاند.یافتهها: یافتهها نشان داد که الگوی غالب در میان مساجد محلهای کرمان، شبستان ستوندار فاقد میانسرا و گنبدخانه است؛ فرمی ساده، عملکردی و مردمی که بیش از آنکه از اقلیم گرم و خشک منطقه تأثیر پذیرفته باشد، از ساختار اجتماعی محلهها، شیوههای نذر و وقف، و اقتصاد بومی نشأت گرفته است. در مقابل، مساجد شهری مانند مسجد جامع مظفری و مسجد ملک، دارای ساختار چهارایوانی و گنبدخانهاند که با معماری رسمی تطبیق دارند. جهت بررسی اثرات اقلیمی و جغرافیایی و مقایسه با اثرات فرهنگی- اجتماعی، مساجد حوزه اقلیمی همجوار را نیز در مطالعهای اجمالی از نظر گذراندیم.نتیجهگیری: نشان میدهد که عوامل فرهنگی- اجتماعی، در شکلگیری فرم فضایی مساجد کرمان بر عوامل اقلیمی تقدم داشتهاند و معماری این شهر، بهویژه در مقیاس محلهای، نمونهای شاخص از معماری بومی و مردمی در بافتهای تاریخی ایران است.
