بنیان‌گذاری علم جبر در دوره اسلامی

نویسندگان

1 دانشگاه تهران، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، پژوهشکدۀ تاریخ علم

doi
10.30504/mct.2022.1328.1925
چکیده

علم جبر در شکل آغازین خود، یعنی طبقه‌بندی و حلّ معادلات درجۀ اول و دوم، در حدود ۸۲۰ میلادی با نگارش کتاب الجبر و المقابلة محمد بن موسی خوارزمی، ریاضی‌دان و اخترشناس پرآوازۀ ایرانی پی‌ریخته‌ شد. خوارزمی نخستین‌بار موجودات جبری را تعریف کرد و اعمال ریاضی روی آن‌ها را به‌عنوان عملیات جبری شناساند. او معادلات درجۀ اول و دوم را در «شش نوع استاندارد» طبقه‌بندی و دستور یافتن و شرایط وجود ریشۀ آن‌ها را عرضه و برای دستورها نیز اثبات‌های هندسی عرضه‌ کرد و نشان داد که همۀ این معادلات را می‌توان با عملیات جبری به این شش نوع درآورد و درنتیجه روش کلّی حل همۀ آن‌ها را عرضه کرد.برخی تاریخ‌نگاران اروپایی ریاضیات کوشیده‌اند با وضع اصطلاحاتی چون «جبر هندی»، یا «جبر هندسی/یونانی»، در بنیان‌گذاری جبر توسط خوارزمی تردید افکنند. برخی نیز اریثمتیکای دیوفانتوس را منبع الهام خوارزمی یا دست‌کم آثار آن‌ها را ادامۀ سنتی با ریشه در ریاضیات بابلی انگاشته‌اند. اما این دیدگاه‌ها امروزه چندان پذیرفته‌ نیست. در دورۀ‌ اسلامی نیز همۀ دانشوران دربارۀ بنیان‌گذاری جبر توسط خوارزمی هم‌داستان بوده‌اند؛ تنها ریاضی‌دانی به‌ نام ابوبرزه، پدربزرگش عبدالحمیدبن واسع را مقدم بر خوارزمی دانسته‌ است که البته ابوکامل شجاع‌بن اسلم، ریاضی‌دان نامدار مصری این ادعا را به‌شدت رد کرده‌ است و دیگر دانشوران دورۀ اسلامی نیز بر تقدم خوارزمی تأکید کرده‌اند.