انواع طنز در آثار شاعران برجستۀ عصر سلجوقی
نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
doi
10.22059/jlcr.2023.360902.1941چکیده
سیر طنزنویسی در ایران ارتباط نزدیکی با تاریخ سیاسی دارد. در دورههایی که شاعران و نویسندگان از آزادی نسبی بهرهمند بودهاند طنزنویسی نیز دارای رشد بیشتری بوده است. در دورۀ سلجوقیان که حکومت در یک موقعیت بینابین سیاسی ـ یعنی نه استبداد مطلقه و نه حکومت مردمدارانه ـ قرار گرفته بود سیر طنزنویسی مانند ادبیات آن دوره از وضعیتی کاملاً متفاوت و کمالیافته برخوردار بود. در این دوره از یکسو دربارها، متعدد و عاری از استبداد مهارگسیخته هستند، و از سوی دیگر، بهطور همزمان، هم عوامیت بر پادشاهان و مردم غالب است و هم تحصیلات در جامعه گسترشیافته و تکثر سبکها و صداها را در آفرینندگان نظم و نثر پدید آورده است، و در سویۀ سوم نیز شاعران و نویسندگان بهوسیلۀ حکومت به خود وانهاده شده و از آزادی عمل بسیار بهرهمند شدهاند. با پیشرفت ادبیات، طنزپردازان پرشماری با سبکها و شیوههای متفاوت و نوآورانه پدید آمدهاند که نمونۀ آن تا دورۀ مشروطه بهعنوان یک دورۀ برخوردار از آزادی کامل، در هیچ دورۀ دیگری دیده نمیشود. توسعۀ طنز در این دوره، بیشتر ازنظر فکری و محتوایی است و دارای دو گرایش عامهپسند چون هجویات و هزلیات و لطایف ادبی، و خاصهپسند، مانند طنزهای فلسفی، فرقهای و عرفانی است. سرودن قصیدههایی با ترکیب هجو و هزل و ستایش، و اشعار پر جسارت تشکیکآمیز و روایتهای طنزآمیز عقلای مجانین، فضای متفاوتی به منظومهها و دیوانهای شعری در این دوره داده است.
