فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در کارنامۀ اشعار نیما یوشیج قدیم‌ترین نمونۀ شعر آزاد اغلب با شعر «ققنوس» مورخ 1316 شمسی شناخته می‌شود. این شعر در 1319 در مجلۀ موسیقی منتشر شد و سال پیش از آن شعر «غراب» مورخ 1317 در همان مجله منتشر شده بود. به‌رغم اهمیت تاریخی این دو شعر در مقالات و یادداشت‌های نیما اشارۀ صریحی به این دو شعر نیست و آنچه در این باره می‌توان در گفته‌های او یافت، اشاره به دوره‌ای است که اشعار او در مجلۀ موسیقی منتشرشده‌است و نمونه‌هایی از قالب ابداعی او را در معرض قضاوت همگان قرار داده‌است. اما در میان اسناد فرهنگستان زبان و ادب فارسی از دست‌نوشته‌های نیما شعری به نام «روشنایی مجهول» وجود دارد که به حیث تاریخی اهمیت بسیار دارد. نیما در این شعر، که مورخ 1310 شمسی است، شش سال پیش از تاریخ سرایش شعر «ققنوس» تساوی عروضی مصراع‌ها را به هم زده‌است و از این بابت این شعر قدیم‌ترین شعری در کارنامۀ اوست که تاکنون به دست آمده‌است. با این حال از آنجا که نظام قافیه در این شعر آمیزه‌ای از شیوۀ مثنوی و چهارپاره است، با نظریۀ «زنگ قافیه»، که بعدها در ساخت قالب مبتکرانۀ خود به آن قائل شد، فاصله دارد. اگر نقطۀ آغاز دست‌یافتن نیما را به قالب آزاد تجربه‌های متنوع او در قالب مستزاد بدانیم، که به تازگی نمونه‌های فراوانی از آنها منتشر شده، شعر «روشنایی مجهول» حد میان این تجربه‌ها با اشعاری از نوع «ققنوس» است. از این رو می‌توان چنین انگاشت که قالب آزاد نیمایی حاصل فرایندی تکاملی است که می‌توان دست کم از آغاز دهۀ دوم قرن چهاردهم شمسی جدا شدن آن را از سنت مستزادسازی به سمت آزادی عروضی مصراع‌ها نشان داد.