فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در دوره‎های مختلف تاریخ ادب فارسی فنّ معارضه یا جواب در میان شاعران، به ویژه شاعران سرشناس هر دوره با دیگران رواج داشته است. تعدادی از این معارضات در دایرۀ تقلید صرف محصور گشتند و تعدادی دیگر با نوآوری‌های سازندگان آنها توانستند به لحاظ ارزش فنّی به درجۀ مطلوبی برسند. بررسی دیوان اشعار نشان می‌دهد که ارتباط شاعران با یکدیگر گاه بخش قابل ‌توجّهی از دیوان ایشان را به خود اختصاص می‌دهد. از مصادیق این ارتباط یکی فنّ معارضه یا جواب است. یکی از این معارضات که در این پژوهش به آن پرداخته شده، معارضۀ همام تبریزی با سعدی شیرازی است.بررسی منابعی چون تاریخ گزیده، مونس‎‎‎‎‎‎‎‎الاحرار، تذکرۀ‎الشعرا و ... نشان‎ می‌دهد که بحث همام و سعدی در میان قدما دارای سابقه است. برخی از مهم‏‌‎ترین و قدیمی‌ترین منابعی که به معارضات همام با سعدی اشاره کرده‌اند و نیز دربردارندۀ متن این معارضات هستند عبارتند از: جنگ کتابخانۀ لالااسماعیل ترکیه، سفینۀ شمس حاجی و دست‌نویس کهن دیوان همام تبریزی. در پژوهش حاضر بر اساس متن این معارضات در نسخ نامبرده و به کمک روش آماری، تلاش شده تا با مقایسۀ حوزه‌های واژگان و نحو، شباهت‌ها و تفاوت‌های همام و سعدی در سرودن غزل برشمرده شود. در بخش واژگان ساخت‌های واژگانی هر واژه بررسی و مشخص شده که سعدی بیش از همام به انواع واژه و تنوّع و تازگی ساخت‌های واژگانی پرداخته است و در بخش نحو با بررسی ساختمان افعال، کاربرد حروف، رقص ضمیر، انواع حذف و جابه‌جایی‌های نحوی مشخص شده که ساختار‌های نحوی در غزل سعدی استحکام بیشتری دارند.