فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: در سه دهه اخیر، با افزایش نگرانی‌ها در مورد پیامدهای جبران‌ناپذیر تخریب محیط‌زیست، چالش‌های زیست‌محیطی به دغدغه‌ای جهانی تبدیل شده‌ است؛ بنابراین، حل معضلات زیست‌محیطی به­طور فزاینده‌ای در دستورکار سیاست­گذاران قرار گرفته است. امروزه، همه کشورها در تلاش‌اند تا با تدوین سیاست‌های کارآمد، به تعادل بین حفاظت از محیط‌زیست و ثبات اجتماعی- اقتصادی دست یابند. هدف: هدف پژوهش حاضر، بررسی و ارزیابی کارایی زیست‌محیطی استان‌های کشور در دوره‌های زمانی مختلف با در نظر گرفتن عدم قطعیت موجود در داده‌ها است. در دنیای واقعی، داده‌ها همیشه دقیق و قطعی نیستند و انحرافات موجود در آنها می‌تواند نتایج ارزیابی کارایی را به­طور قابل توجهی تغییر دهد. از این­رو، استفاده از روش‌های مناسب برای مقابله با عدم قطعیت داده‌ها در هنگام ارزیابی کارایی ضروری است. در این پژوهش، از مدل تحلیل پوششی داده‌های پنجره‌ای فازی (FWDEA) برای ارزیابی کارایی زیست‌محیطی استان‌های ایران استفاده شده است. این مدل قادر است عدم قطعیت موجود در داده‌ها را به­طور مؤثر در نظر بگیرد و نتایج دقیق‌تر و قابل اعتمادتری ارائه دهد. روش‌شناسی پژوهش: رویکرد مورد استفاده در این پژوهش شامل خروجی نامطلوب نیز می‌شود و برای ساختارهای مختلف در تحلیل پوششی داده‌های فازی قابل استفاده است. با بررسی ادبیات موضوع و نیز مشورت با خبرگان حوزه زیست‌محیطی و تکنیک تحلیل پوششی داده‌ها و همچنین براساس داده­های موجود، متغیرهای ورودی پژوهش شامل سرانه مصرف انرژی و سرانه وسایل نقلیه و متغیر خروجی شامل سرانه گازهای آلاینده تعیین شد. باتوجه به عدم اطمینان از اینکه همه واحدها در مقیاس بهینه ‌عمل می­کنند یا خیر از مدل بازده متغیر نسبت به مقیاس (BCC) استفاده شد. همچنین، از آنجا که امکان کنترل بر خروجی‌ها نسبت به ورودی‌های پژوهش بیشتر است، از مدل تحلیل پوششی داده‌ها با ماهیت خروجی­محور استفاده‌ شد. در نهایت، مدل تحلیل پوششی داده‌های پنجره‌ای فازی پیشنهادی در 29 استان کشور طی چهار دوره زمانی سال‌های 1396 تا 1399 اجرا شد و نتایج آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.  یافته‌ها: تحلیل داده‌ها با مدل پیشنهادی نشان داد که در طول 4 سال مورد مطالعه، استان آذربایجان شرقی با کارایی 837407/0 بهترین و استان هرمزگان با کارایی 332543/0 بدترین عملکرد را در زمینه زیست‌محیطی داشته‌اند. بررسی میانگین کارایی سالانه استان‌ها نشان داد که روند صعودی یا نزولی کارایی در هر استان در طول سال‌ها متفاوت بوده و ثبات نداشته است. همچنین، نتایج مدل تحلیل پوششی داده‌های پنجره‌ای فازی نشان داد که کارایی استان‌ها در هر پنجره زمانی متوالی سیر متفاوتی داشته و از یک الگوی ثابت پیروی نمی‌کند. نتیجه­‌گیری: در این مطالعه با توجه به شرایط ابهام، در دسترس نبودن و نادقیق بودن داده‌ها از رویکرد DEA فازی برای ارزیابی کارایی استفاده‌ شده است. در کل، استفاده از DEA فازی پنجره‌ای در ارزیابی کارایی زیست‌محیطی در استان‌های کشور، به دلیل دقت بالا، توانایی مدل‌سازی داده‌های فازی و شناسایی الگوهای پیچیده، یکی از بهترین روش‌ها است. این رویکرد می‌تواند به سیاستگذاران در شناسایی نقاط قوت و ضعف استان‌ها در زمینه زیست‌محیطی و تدوین سیاست‌های مناسب برای ارتقای کارایی زیست‌محیطی کمک کند. به منظور ارتقای کارایی زیست‌محیطی استان‌ها، لازم است که سیاست‌های زیست‌محیطی به صورت پویا و متناسب با شرایط هر استان تدوین و اجرا شوند. همچنین با توجه به اینکه چالش‌های زیست‌محیطی چالشی جهانی هستند، استفاده از رویکردهای مشابه برای ارزیابی کارایی زیست‌محیطی در سایر کشورها نیز می‌تواند به ارتقای عملکرد زیست‌محیطی در سطح جهانی کمک کند.