کهنالگوی «خورشید» در شعر نظامالدّین استرآبادی
نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
3 مدرس گروه زبان و ادبیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
doi
10.22059/jlcr.2020.298888.1434چکیده
هستی آدمی همراه با کارکردها و منشهایی که از خویش آشکار میکند، از سرچشمههای فراوان و گوناگونی آبشخور مییابد. یکی از این آبشخورهای اساسی و بنیادین که بر هستی آدمی سایه میاندازد، کهنالگوها هستند. کهنالگوها تصاویر یا نمادهای ناخودآگاه جمعی بشرند که ذهنیت، اندیشه و رفتار آدمی را در سیطرۀ خود دارند و خود را در حیات اجتماعی، فرهنگی و هنری بشر، در قالبهای گوناگونی هویدا میسازند. این تصاویر در ناخودآگاه روان آدمی پنهان هستند و سرچشمۀ زایای اسطورهها، آیینها و روایتها قرارمیگیرند. خورشید از جملۀ کهنالگوهای مشترک بین اقوام مختلف بشری است که روایتهای اسطورهای گوناگونی را در میان ملل ساخته و پرداختهاست. این کهنالگو از جمله اساسیترین عنصر ذهنیت و اندیشۀ اسطورهای ایرانی است که از اعصار دور تا به امروز در دورههای مختلف تاریخی، فرهنگی و اجتماعی، سلطه و بازتاب خود را در اندیشه، ذهنیت و میراث هنری و ادبی فرهنگ ایرانی حفظ کردهاست. از میان طبقات اجتماعی و فرهنگی هر جامعه و ملّتی، شاعران یکی از مهمترین طبقاتی هستند که از طریق شعر خویش، انواع و اقسام درونمایهها و تصاویر کهنالگویی را به ارث میبرند و آنها را به سپهر اندیشه و فرهنگ دوران بعد از خود منتقل میکنند. «خورشید» از کهنالگوهای مشترک اقوام بشری است که با درونمایههای گوناگونی در آثار فرهنگی اقوام مختلف آشکار میگردد. از جمله شاعرانی که در افق زبان و ادبیات فارسی به گونهای برجسته و متمایز از تصاویر و درونمایههای مربوط به کهنالگوی خورشید در شعر خود بهره میبرد، «نظامالدّین استرآبادی» است. انعکاس این کهنالگو در منظومۀ فکری نظامالدّین استرآبادی، موضوعی است که این پژوهش به آن میپردازد. در این مقاله، دیوان نظامالدّین استرآبادی بر اساس نظریۀ تحلیل کهنالگویی یونگ بررسی شدهاست و تأثیر کهنالگوی خورشید در منظومۀ فکری شاعر، توصیف و تحلیل میگردد. بر اساس تحلیل کهنالگویی دیوان نظام، «قدرت، تاجداری، ثروت، زیبایی و حیات» از جمله درونمایههایی هستند که کاربرد کهنالگوی خورشید را در شعر نظام مکرر میسازد. سلطۀ این کهنالگو در فضای فکری و هنری این شاعر، در تصویرسازی و توصیفات شعری نظامالدّین کارکردی برجسته و متمایز دارد.
