فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از مشکلات اساسی در مطالعات وزن شعر فارسی به مسئلۀ شیوۀ تقطیع و رکن‌بندی وزن‌ها مربوط می‌شود. تا کنون شیوه‌های متفاوتی برای رکن‌بندی وزن‌های این شعر ارائه شده است اما عروض‌دانان در مورد هیچ‌کدام از آنها به اجماعی قطعی نرسیده‌اند و به همین دلیل نیز اکثر آنان در نهایت از تقطیع سنتی استفاده می‌کنند، زیرا دست‌کم قدمتی دارد و همه نیز از قدیم بدان عادت کرده‌اند. از طرف دیگر اهمیت تقطیع خاصه در طبقه‌بندی وزن‌ها آشکار می‌شود، زیرا اگر تقطیعِ وزن‌ها مبتنی بر یک ویژگی واقعی (factual) وزنی نباشد، طبقه‌بندی وزن‌ها نیز به طریق اولی نمی‌تواند روابط و مشابهت‌های وزن‌ها را به‌درستی آشکار کند. در این مقاله ابتدا از دو خوانش متفاوت شعر کهن فارسی، یعنی خوانش تکیه‌ای از یک سو و خوانش کمّی از سوی دیگر سخن گفته‌ایم، سپس نشان داده‌ایم که در مورد وزن‌هایی که خوانش تکیه‌ای و کمّی آنها منطبق بر هم است، غالباً هیچ اختلاف نظری بین عروض‌دانان در مورد نحوۀ تقطیع وزن وجود نداشته است، و اختلاف نظر عمدتاً مربوط به وزن‌هایی است که تقطیع تکیه‌ای یا موسیقایی آنها با یک یا چند نُتِ سکوت (rest) آغاز می‌شود و در نتیجه دیگر منطبق بر تقطیع کمّی آنها نیست. سپس بحث کرده‌ایم که در مورد این دسته از وزن‌ها بهترین تقطیعی که می‌توان به‌عنوان تقطیع اجماعی برگزید همان تقطیعی است که رکن آغازین آن ناقص باشد، زیرا در این صورت ساخت وزن هرچه بیشتر منطبق بر ساخت ضرب‌آهنگی شعر خواهد بود. نگارنده در نهایت با وضع نُه محدودیت، که شش‌تای آنها مربوط به تمام دسته‌های وزنی و سه‌تای دیگرشان مربوط به برخی از دسته‌های وزنی هستند، شیوۀ تقطیعی را برای تمام وزن‌های رایج و مطبوع فارسی پیشنهاد کرده است.